वीणावाद्यश्च वंशीवाद्यं मृदंगश्च नृत्यनाट्यसहितं समुपन्यस्तम्। गन्धर्वपतयः गीतानि जगुः, अप्सरसां गणाः नृत्यं कृतवन्तः। तस्य चामरेण सेव्यमानस्य विविधैः छत्रैः छादितस्य महोत्सवेन महेश्वरस्य सन्निधौ प्रावेशयन्। पुष्कसः अपि तत्र पुण्यतीर्थस्नानं कृत्वा शिवस्य पूजनं सम्पाद्य, पुण्यलाभं प्राप—यः श्रद्धया भक्त्या च परमात्मानं शिवं पूजयति सः कियदधिकं लाभं प्राप्नोति! ये पुष्पं फलानि गन्धं ताम्बूलं वा तण्डुलं वा समर्पयन्ति, न संशयः, ते रुद्रत्वं प्राप्नुवन्ति। महादेव उवाच—तस्मात् कालात् आरभ्य तत् पुण्यतीर्थं खङ्गधाराख्यम् अभवत्, हे देवेश्वरि, कलियुगे तु तत् तीर्थं गुह्यं भविष्यति। माघवैशाखयोः, विशेषतः कार्तिके मासे, यः तत्र स्नानं करोति सः विमुक्तः भवति, हे पार्वति। वसिष्ठः वामदेवः भारद्वाजः गौतमश्च तत्र स्नातुं पिनाकिनं द्रष्टुं आगच्छन्ति। लिंगं तत्र त्रिषु युगेषु स्थितं, कलियुगे तु नास्ति, हे पार्वति; तदा मुनिना विश्वामित्रेण शप्तोऽहम् अभवम्। पार्वती उवाच—कथं मुनिना शापः दत्तः, हे देवदेव? तं वृतान्तं श्रोतुमिच्छामि, न संशयः। महादेवः पुनः अवदत्—एकदा, हे शुभे, महातपस्वी विश्वामित्रः अस्मिन खङ्गधाराख्येऽत्यद्भुते तीर्थे आगतः। तत्र सम्यक् विधिना स्नानं कृत्वा मां दृष्ट्वा तिष्ठन् नानाविधैः पूजां कृतवान्। तत्र कश्चन अति पापिष्ठः कौलिकः, पापरूपं धृत्वा, मांसं मयि समर्पितवान्, हे सुन्दरि। तद् दृष्ट्वा विश्वामित्रः अपि तत्र एव उक्तवान्—"एष पापकृत्यं कृतं पापिना।" "न च शर्वेण परमात्मना तस्य दण्डः दत्तः; अतः निश्चित्य अहं शापं दास्यामि—न संशयः।" एवं निश्चित्य तदा मया शापः दत्तः, हे देवी। कलियुगे घोरे त्वं संपूर्णतया गुह्यं भव; इति उक्त्वा सः महर्षिः तस्मात् स्थलात् निर्गतः। तस्मात् कालात् आरभ्य मुनिशापेन अहं गूढः स्थितः। यः कश्चन मम विशेषस्थले पूजनं करोति, तस्य सर्वपापानि तत्क्षणात् नश्यन्ति। ये मां मृन्मयं रूपं कृत्वा पूजयन्ति, ये च विशेषतः मम स्थले वसन्ति, ते कलियुगे खङ्गधारेश्वरनाम्ना प्रसिद्धाः। कृतयुगे मन्दिराख्यं, त्रेतायां गौरवाख्यं, द्वापरे सर्वत्र ख्यातं, कलौ खङ्गेश्वरनाम्ना स्मृतम्। दक्षिणदिग्भागं मम स्थानम्, इति ज्ञात्वा बुद्धिमन्तः सदा तत्र प्रतिमा स्थापयन्ति। यः तत्र नित्यं पूजनं करोति, सः सर्वाभीष्टफलप्राप्तौ समर्थः; धर्मार्थकाममोक्षं च लभते। ये च गन्धधूपदीपैः नैवेद्यचन्दनादिभिः लोकनाथं पूजयन्ति, तेषां दुःखं नास्ति—एष सत्यम्, सत्यमेव, हे सुन्दरानने। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे पंचपञ्चाशत्सहस्रसंख्यकश्लोकसंहितायां धारेश्वरमाहात्म्यनाम चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। महादेवः पुनरुवाच—दुग्धेश्वरसमीपे पिप्पलादाख्यं परमपावनं पुण्यतीर्थं पृथिव्यां विश्रुतं वर्तते। तत्र पूर्वं मातृवचनेन ऋषिः तपश्चकार, ततः कृत्यां समुद्भावयामास, या समुद्राग्निसमा आसीत्। पितुः ऋणविमोचनाय दधीचिर्महात्मा तदकृत्वा, तत्र स्नानपानाभ्यां ब्रह्महत्या-विनाशः स्यात्। साब्रमतीतीरे पिप्पलादेश्वरः गुह्यः स्थितः; तत्र स्नानात्, हे देवी, मोक्षयोग्यः भवति जनः। पिप्पलवृक्षान् सम्यक् स्थापयित्वा, कर्मबंधनात् विमुक्तिः स्यात्। पार्वती उवाच—कस्मात् कारणात् सा कृत्या सृष्टा? कथं सा कृत्या पूर्वं कृतवती? केन पुत्रेण सा नीताऽभूत् पितुः ऋणविमोचनाय? महादेवः प्राह—दधीचिर्मुनिवरः तत्र तपः कर्तुं गतवान्; तत्र तेन महात्मना घोरं तपः कृतम्। तत्र कोलाख्यः असुरः विघ्नाय तत्र आगतः, तेन तत्र बहूनि विघ्नानि सृजितानि। तं दृष्ट्वा विवेकी कहोदः शुभपुत्रः तस्य वधाय कृत्यां सृष्टवान्। तया कृत्या कोलः असुरः हतः, ततः तत्र महती तीर्था जाता, या कलियुगे गुह्यं वर्तते, हे पार्वति। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे उमामहेश्वरसंवादे पिप्पलादतीर्थनाम सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। महादेवः पुनरुवाच—ततः भूतालयाख्यं पापनाशकं तीर्थं गन्तव्यम्। तत्र वटवृक्षः तिष्ठति, पूर्वे चन्दनवृक्षः। कृष्णाष्टम्यां उपोष्य तत्र स्नानं कृत्वा, यः तिलान् ददाति, सः मृत्योरनन्तरं भूतत्वं न प्राप्नोति। यः तिलैः सह कुम्भं पितृभ्यः ददाति, सः तान् पितॄन् भूतत्वात् मोचयति—न संशयः। यः पितृणां नाम्ना स्नानं करोति, सः भूतत्वात् विमुच्यते, विशेषतः चतुर्दश्यां वा अष्टम्यां वा प्रातः शुद्धजलेन। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे भूतालयतीर्थमहात्म्येऽपि वर्णितम्।