तदा स ताम् उग्रदृष्टिं भीषणां स्त्रियम् आगच्छन्तीं दृष्टवान्। सा तस्य भार्या नदीजलम् अपतत्। ततः सा भीषणात्मा स्त्री तम् अभ्युपेत्य प्राह—"शीघ्रम् आगच्छ भक्षय, मत्स्यान् च मांसं च तव कृते नूतनम् आनीतम्।" पुनः सा रोषेण तम् अवदत्—"किं कृतवान् मूढ? यत् मांसम् अहम् ह्यः आनीतवती, तत् तव समीपे न दृश्यते; त्वया तद् उपभुक्तम्, मूढ, गृहकार्ये च त्वम् प्रमत्तः।" तस्याः भीषणायाः वाक्यानि श्रुत्वा, स भीषणस्वभावः पुरुषः शिवरात्रौ उपवासजागरणेन शुद्धहृदयः अभवत्। स शौचव्रतम् आस्थाय नदीस्नानाय जगाम। तस्मिन् दुष्टे स्नातुम् प्रवृत्ते, तत्र एकः श्वा आगतः। तदा, हे देवि, स श्वा सर्वं मांसम् अददात्। चण्डा कोपेन तं श्वानम् हन्तुम् उद्यताऽभवत्। किन्तु चण्डेन सा चण्डा तदा कोपवशाद् अपि निरोदिता—"न हन्तव्यः अयं—किं दोषं कृतवान्?" इति उक्तम्। सा प्राह—"एष पापकृत् तव भोजनम् अददात्; त्वं कदाऽद्य क्षुधितः सन् किं खादिष्यसि, मूढ?" पुष्कसः उवाच—"येना श्वना भुक्तं भोजनं तेन अहम् तृप्तः। किम् अस्य नश्वरदेहस्य प्रयोजनम्, यस्य प्राणः गतः?" "ये सर्वात्मना देहपोषणं कुर्वन्ति, सुन्दरि, मूढपापिनः ते उभयलोकात् बहिष्कृताः। तस्मात् अभिमानम्, कामं, दुष्टतां च त्यक्त्वा आत्महितचिन्तनसत्यबुद्ध्या स्थिरा भव। अद्य सुन्दरि, असि-धाराव्रतेन देहम् उत्सृजामि। दीर्घायुषः मम किम् प्रयोजनम्?" एवं उक्त्वा, स असिं निष्कृष्य आत्मनः छेदने प्रवृत्तः। तदा शिवेन प्रेषिताः गणाः तत्र समाययुः। बहूनि दिव्ययानानि तदा समीपम् आगतानि; तानि यानानि गणांश्च दृष्ट्वा, स तान् सस्नेहम् अपश्यत्। पुष्कसः भक्तिपूर्वकं तान् अपृच्छत्—"किमर्थम् यूयं सर्वे रुद्राक्षधारिणः अत्र संगतानि?" सर्वे तु स्फटिकसमानप्रभाः, शशांकशेखराः, जटाधराः, चर्मवसनाः, नागमालाभूषिताः आसन्। रुद्रसमतेजसः, दिव्यबलसम्पन्नाः, तम् उपयुक्तया वाचा सम्बोधितवन्तः। ते गणाः ऊचुः—"भीमेन शिवेन, परमेश्वरः, अस्माभिः त्वम् आहूतः। शीघ्रम् आगच्छ, स्वभार्यया सह यानम् आरोह।" "यत् रात्रौ शिवस्य लिङ्गं त्वया पूजितम्, तस्य फलतः त्वम् उत्तमां गतिम् आप्तवान्।" इति वीरभद्रेण उक्ते, पुष्कसः सस्मितमिव प्रत्युवाच—"किं पुण्यं मया पापिनाऽकृतम्? मृगयारतः, मूढः, दुष्टः च अहम् सदा पापमेव अकरवम्। कथम् अहम् स्वर्गे वसामि?" "कथं अद्य लिङ्गपूजा कृता? तद् वदस्व, मम महत् कौतूहलम् अस्ति।" वीरभद्रः उवाच—"शिवः देवदेवः, गङ्गाधरः, अद्य त्वया सह तव भार्यया तुष्टः उमापतिः। अद्य त्वया कोलवृक्षं बिल्वपत्राणि च निरीक्ष्य आकस्मिकपूजा कृता। त्वं तानि पत्राणि छित्वा निक्षिप्तवान्, तानि लिङ्गशिरसि पतितानि। तेन त्वं धन्यः, प्रभो।" "यद् वृक्षस्य उपरि जागरणम्, तेनैव जागरणेन जगद्गुरुः तुष्टः। कोलफलस्य प्रदर्शनमात्रेण, शिवरात्रौ अपि अनवधानव्रतेन, स मृगयुः उपवासम् अनुष्ठितवान्। तेन उपवासजागरणेन महात्मा परमेश्वरः तुष्टः; तव कृते स वरदः सर्वान् वरान् ददाति।" एवं वीरभद्रेण उक्तः, स पुष्कसः सर्वेषां पुरतः श्रेष्ठं दिव्ययानम् आरोहन्। तदा दुन्दुभ्यः शब्दः अभवत्, नानावाद्यघोषः सुरगणदेवताजनेषु च। वीणा, वंशी, मृदङ्गैः गीतनाट्ययुक्तं वाद्यं च जातम्; गन्धर्वपतयः गायन्ति, अप्सरसां गणाः नृत्यन्ति च। चामरैः व्यजनैः विचित्रच्छत्रैश्च, स महोत्सवेन शिवस्य समीपम् नीतः। पुष्कसः अपि पुण्यतीर्थस्नानशिवपूजनफलम् प्राप्तः, तर्हि श्रद्धाभक्त्या शिवं परात्मानम् उपासते ये, ते कियन्तः पुण्यभागिनः! ये पुष्पफलगन्धताम्बूलाक्षतान् अर्पयन्ति, न संशयः, ते रुद्रत्वम् आप्नुवन्ति। महादेवः उवाच—"ततः प्रभृति तत् तीर्थं खङ्गधाराख्यम् अभवत्, सुरेश्वरि, कलियुगे तत् तीर्थं गुह्यं भविष्यति।" "माघवैशाखयोः मासयोः विशेषतः कार्तिके, ये स्नानं कुर्वन्ति, शैलपुत्रि, ते विमुक्ताः भवन्ति। वसिष्ठवामदेवभरद्वाजगौतमाः तत्र स्नानाय, पिनाकिनम् ईक्षितुम् आगच्छन्ति।" "त्रिषु युगेषु तत्र लिङ्गं तिष्ठति, न तु कलियुगे, पार्वति; तदा मुनिना विश्वामित्रेण मया शापः दत्तः।" पार्वती उवाच—"कथं मुनिना शापः दत्तः, देवेश? तद् इच्छामि श्रोतुम्, देव, न संशयः।" महादेवः उवाच—"एकदा, देवि, महातपाः विश्वामित्रः तत्र अद्भुतं तीर्थं खङ्गधाराख्यं समागतः।