विन्ध्याचलस्य पुण्यशिखरे, तरूणां छायायां विहगैः सहिताः, भीषणास्ताः स्त्रियः सर्वतः विचरन्त्यः दृष्टाः। ताः सर्वाः घोरतपःक्लेशदग्धाः तत्रोपविविशुः। तासां पश्यन्तीनां मध्ये एकः भील्लः तत्र समुपागच्छत्। स बाणचापधारी मृगान् पीडयन् शिलातले सुखेनोपविवेश। ततः किञ्चिदनन्तरं भील्ली भोजनं जलं च वहन्ती समुपागच्छत्। सा हृष्टलक्षणैः भूषितं प्रियं निरीक्ष्य, तम् अतिशयतेजसा परिवेष्टितं, दिव्यप्रभया युक्तं, दिवि स्थितसूर्यवत् दीप्तिमन्तं दृष्ट्वा, सः अन्य इति ज्ञात्वा तं परित्यज्य ययौ। तदा स भील्लः वदति—‘आगच्छ प्रियंवदे, मां किमर्थं न पश्यसि?’ इति। सा चोवाच—‘आर्द्रितया क्षुधया त्वां पश्यामि।’ तस्य वचः शृत्वा सा शीघ्रं प्रियतमे समीपमुपागच्छत्। स्वपतेः पार्श्वे स्थित्वा सा विस्मिता अभवत्, चिन्तयन्ती—‘किमेतत्तेजः, किं व्यवहारः? किमयं देवः मां आह्वयति?’ इति। ततः सा स्वपतेः तेजसा दीप्तस्य समीपे पप्रच्छ—‘किं कृतं त्वया, वीर? कोऽसि त्वं, दिव्यलक्षणयुक्त?’ इति। ततो रथिनः कथनानुसारं, तया भील्ल्या पृष्टः सः भील्लः प्रियतमां प्रत्युवाच—‘अहं तव प्रियः, सुन्दरि, त्वं च मम प्रिया।’ इति। ‘किं मां न जानासि? कुतः संशयः उत्पन्नः? क्षुधया पीडितः भोजनजलस्य प्रतीक्षां करोमि।’ इति। भील्ली उवाच—‘मम पतिः कठोरः, कृष्णवर्णः, रक्तलोचनः, कृष्णाम्बरधारी, सर्वभूतभीषणः। त्वं तु दिव्यशरीरी, मां प्रियेति सम्बोधयसि। अतो मम संशयः जातः। सत्यमुक्त्वा मां सान्त्वय।’ इति। ‘स्ववंशं, ग्रामं, क्रीडां, लक्षणं, पुत्रं, दुहितरं च मम सन्निधौ वद, येन मे विश्वासः स्यात्।’ इति। ततः हृष्टचित्ता सा भील्ली पत्युः पप्रच्छ—‘किमिदं शरीरं शुक्लवस्त्रं धारयति? कथं जातमिदं? वद, विस्मयेन पूर्णास्मि।’ इति। तस्याः प्रश्नं शृण्वन् स मृगघ्नः प्रत्युवाच—‘नर्मदायाः उत्तरतीरे संगमोऽस्ति, शुभे। सूर्यतापेन संतप्तोऽहं, प्रिये, तत्र शीघ्रं श्रान्तः समुपागच्छम्। स्नात्वा जलं पीत्वा पुनः प्रत्यागच्छम्। तदनन्तरं मम शरीरं दीप्तिमद् अभवत्। वस्त्रमपि शुक्लं जातम्। यथापूर्वं लक्षणं, वंशः, ग्रामः च स्थितः।’ इति। इति ज्ञात्वा, पुण्यसम्भवम् अवबुध्य, सा पतिं प्रार्थयामास—‘संगमं दर्शय माम्। ततः भोजनं जलं च दास्यामि।’ इति। तस्याः वचः शृत्वा स भील्लः त्वरितं तं संगमं दर्शयामास। स संगमः पापनाशनः अभूत्। तत्र विहगाः शीघ्रगामिनः समुज्जग्मुः। तया सहिताः सर्वे रेवायाः श्रेष्ठसंगमं जग्मुः। विहगैः निरीक्ष्यमाणाः, मया अपि दृष्टाः, सा स्वपतेः स्नानं कृत्वा स्वयम् अपि पुनः स्नातवती। उभौ दिव्यशरीरिणौ, प्रभायुक्तौ अभवताम्। तौ दिव्यवस्त्राभरणगन्धमण्डितौ, दिव्यगन्धानुलेपनेन च विभूषितौ अभवताम्। विष्णुवाहनं प्राप्य, ऋषिगन्धर्वैः पूजितौ, विष्णुलोकं गच्छन्तौ, विष्णुभक्तैः पूज्यमानौ। अहं तौ दिव्यदम्पती स्वर्गमार्गे गतौ, विहगैः गीतानि गायमानैः, दृष्टवान्। तदनन्तरं परमं तीर्थराजं दृष्ट्वा, तत्र चत्वारः कृष्णहंसाः संगमे पापनाशिनि, हृष्टया वाचा स्नानं कृत्वा, शुद्धचित्ताः, पुनः प्रभायुक्ताः अभवन्। स्नात्वा जलं पीत्वा पुनः निर्गताः। तत्र स्नानमात्रेण बह्व्यः कृष्ण्यः स्त्रियः मृताः, विलपन्त्यः, आकुलाः, दुःखेन व्याकुलाः विचरन्त्यः। ताः स्त्रियः यमलोकं जग्मुः, अहं ताः तदा दृष्टवान्। हंसाः उड्डीय स्वस्थानं प्रतिनिवृत्ताः। एवं, पितः, यद् अहं प्रत्यक्षं दृष्टवान् तत् सर्वं तुभ्यं निवेदितम्। ताः कृष्णाङ्ग्यः महाकायाः स्त्रियः धृतराष्ट्राः आसन्। कः भूत्वा भविष्यति, पितः, कृपया वद। मानसात् गताः धृतराष्ट्राः के, तदपि वद। कः भूत्वा भविष्यति, पितः, इदानीं वद। किं हंसाः पुनः शुद्धप्रभायुक्ताः अभवन्? किमर्थं तस्मिन्काले उत्पन्नाः? किमर्थं ताः स्त्रियः मृताः? एवं, पितः, कठोरः संशयः मम हृदि जातः। अद्यैव मे संशयं छिन्धि, त्वं ज्ञानविज्ञाने विशारदः। सदा कृपया मयि स्निग्धः, भक्तवत्सलः। एवमुक्त्वा पित्रे दीप्तमानः तु मौनं जग्राह। ततः कुम्जलाख्यः शुकः वक्तुम् आरब्धवान्। इत्येषा एकोननवतितमः अध्यायः, च्यवनचरिते, गुरुतीर्यवर्णने, पुण्ये वेनाख्याने, भूमिखण्डे पद्मपुराणे। सूतः उवाच—एवं सर्वं श्रुत्वा, दीप्तमानः पुत्रस्य वचनानि, धर्मात्मा कुम्जलः पुत्रं प्रत्युवाच।