राजा सगरः अश्वमेधयज्ञं कुर्वन् आसीत्। तस्य अश्वः, यज्ञस्य समीपे, पूर्वदक्षिणदिशोः समुद्रतीरे, भूमौ प्रविष्टः नीतः। तदा सः पुत्रैः सहितः तस्य प्रदेशस्य सर्वतो विलोकयन्, भूमिं खनितुं आरब्धवान्। महत्समुद्रं यावत्खनन्, तथापि अश्वः न दृष्टः। तत्रैव ते शीघ्रं कापिलं पुरुषं, जगन्नाथं, दिव्यं आदिपुरुषं अपश्यन्। तस्य जाग्रतः नेत्राभ्यां अग्निः उत्पन्नः; षष्टिसहस्राणि पुत्राणां दग्धानि, केवलं चत्वारः अवशिष्टाः। हृषीकेतुः, सुकृतुः, धर्मरथोपरो, शूरः, पञ्चजनश्च—एते, द्विजश्रेष्ठ, तस्य वंशस्य प्रवर्तकाः अभवन्। भगवतः हरिः स्वयम् तस्मै पञ्च वरान् दत्तवान्—वंशं, मोक्षं, कीर्तिं, समुद्रं, पुत्रञ्च, महाबाहो। तेन कर्मणा सः समुद्ररूपं प्राप्तवान्; समुद्रात् अश्वं पुनः प्राप्तवान्, शतं अश्वमेधयज्ञान् च कृतवान्। ततः महादेवः उवाच—शृणु, मुनिश्रेष्ठ, गङ्गायाः माहात्म्यं यथोक्तं वक्ष्यामि। केवलं शृण्वतः एव पापं तत्क्षणात् नश्यति। यः कश्चित् ‘गङ्गा गङ्गा’ इति उच्चारयति, शतयोजनदूरात् अपि, सः सर्वपापैः विमुक्तः विष्णुलोकं यान्ति। सा गङ्गा नाम्ना प्रसिद्धा, पद्मसम्भूतपादोद्भवा, पापपुञ्जविनाशिनी, नारद। तथैव नर्मदा, सरयू, वेत्रवती, तापी, पयोष्णी, चन्द्रा, विपाशा—एतानि कर्मविनाशिन्यः नद्यः। पुष्या, पूर्णा, दीपा, विदीपा—सूर्यतेजसा शोभमानाः—यत्फलं सहस्रगवां दाने लभ्यते, तत्फलं गङ्गादर्शनात् क्षणेन लभ्यते। गङ्गा हि पावनतमा, विशेषतः ब्रह्महत्यायाः पापिनाम्। नरकबद्धानां पापं गङ्गा विनाशयति; यत्फलं चन्द्रसूर्यग्रहणे लभ्यते, तत् केवलं गङ्गादर्शनात् लभ्यते। यथा सूर्ये उदिते तमो नश्यति, तथा गङ्गायाः प्रभावात् पापं लीयते। सा लोके सदा पूज्या, विशुद्धा, पापनाशिनी। सदा शुभरूपा, विष्णुना पूर्वं सृष्टा, सा दिव्या जननी दुःखार्तानां पावनी इति प्रसिद्धा। यथा विष्णुः देवानां श्रेष्ठः, तथा गङ्गा नदीनां श्रेष्ठा। ये जनाः माघमासे सदा स्नानं कुर्वन्ति, तेषां त्रिशतकल्पपर्यन्तं दुःखं न भविष्यति। यत्र गङ्गा, यमुना, सरस्वती च सन्ति, तत्र स्नानेन पानं च, निश्चितं मोक्षः लभ्यते—न संशयः। महादेवः पुनरुवाच—त्वां स्नेहेन वदामि; यदस्तुतिर्मया कृतं तदेव तव स्तोत्रम्, प्रभो। यद् भक्षये तद् तव नैवेद्यम्, यत्र गच्छामि तत्र त्वया प्रेषितः। या सुखेन निद्रा, तत्र तव पादयोः नमः। यत्करोमि, सर्वेश, तेन त्वं विश्वेश्वर संतुष्टो भव। दर्शनात्, नमस्कारात्, स्पर्शनात्, धारणात्—यावत् मनुष्याः संसारमण्डले दरिद्र्यरोगमृत्युदुःखैः पीड्यन्ते। यस्य स्मरणेन तु तत्क्षणात् पापकूटं छिद्यते, पापसमूहो जितः, शतसहस्रयोजनदूरात् अपि। या गङ्गां द्रष्टुम् इच्छन् हृष्टचित्तः प्रस्थितः, तस्मिन्नेव क्षणे कर्म सिद्ध्यति; सः प्रथमः कर्ता स्वर्गसागरजन्मा भवति। सा देवी भूत्वा परब्रह्म, परमानन्दप्रदा। धर्मस्वरूपिणी, मुरद्विषः पद्मोद्भूतामृतधारा, दुःखसागरस्य सेतु, सुरमानुषैः स्तूयमाना, स्वर्गपथप्रतिष्ठा; सा सर्वपापहरजलधारिणी, श्रेष्ठगुणप्रभा। तस्याः तरङ्गाः स्वर्गनद्याः, पापसिन्धौ निमग्नान् जनान् उद्धरन्ति; तस्या विशुद्धतेजसा मलान्धकारपुञ्जः नश्यति—सा जगत् पावयति। हा चेतः, किमर्थं कम्पसे? सखे, नरकयोः भीतोऽसि? पापिनः भयम् इति श्रुतम्; मा भैः। शृणु मम—यदि पापेन प्रतिद्वन्द्वी त्वत्पूर्वं नरकं गतः, किम् अवशिष्यते? किं धर्मो वा धनं वा मम? यत्र सर्वेश्वरस्य स्तुति, आनन्दानुभवः, स्नानं च प्रतिपाद्यते, यत्र कुलवध्वः प्रमोदेन पश्यन्ति; यत्र इन्द्रः अपि प्राप्तिकामः आगच्छति—तत्र पापिनः अपि स्पष्टरूपेण दिव्यत्वं प्राप्नुवन्ति; वेदाः प्रमाणम्। तेषां चित्ते सम्यग्बुद्धिः उत्पद्यतां, सखे, श्रेयः भवतु; तव वाक् सर्वेषां प्रियं भवतु, गुणप्रकाशः रूपं लभ्यतां, तेजश्च प्राप्यतां, सर्वेषां वाञ्छितम्। श्री जाह्नवि, सूर्यतनये, ब्रह्मसुत, त्रिनदीभूषण, प्रयाग, क्षेत्रश्रेष्ठ, सर्वेश, मयि कृपा कुरु, उर्ध्वं नय, स्वतेजसा अन्तर्दशपापं नाशय। वागीशः, विष्णुः, इन्द्रादयः, मनीषिणः अपि, तस्य नीलतीरं पापनाशनाय पूजयन्ति; क्षेत्रराजः प्रयागः विजयते। यत्र हिमालयजाता गङ्गा संगच्छति, दिव्यनदी पश्चिमदिशं प्रवहति, सा त्रिविधतापं जनानां क्षालयति; क्षेत्रराजः प्रयागः विजयते। यत्र कृष्णवटवृक्षः कृष्णगुणैः शोभितः, शुद्धच्छायया भक्तान् छाययति; यत्र कृष्णक्लेशः दर्शनमात्रेण छिद्यते, क्षेत्रराजः प्रयागः विजयते। ब्रह्मादयः अपि स्वस्वरूपं परित्यज्य, पुण्यभाग्यं प्रार्थयन्ति। यस्यानुग्रहे देवाः, नृपाः, ऋषयः च प्रतिदिनं वदन्ति—‘स्वर्गः सर्वेषां श्रेष्ठः, भूमौ च राज्यं—एष प्रयागस्य महिमा।’ तस्य कीर्त्या पापं नश्यति, तेजसा नेत्राणि विशुद्धानि भवन्ति। यस्य ज्योतिः त्रिलोकीं गावः इव व्याप्नोति—स क्षेत्रराजः प्रयागः। सर्वतः श्वेतकृष्णचामरमण्डलशोभा दृश्यते, यत्र नद्यः कानने संगच्छन्ति। त्रिवेणी, ब्रह्मदुहिता, संगमे प्रत्यक्षं प्रकटिता, यज्ञेन साक्षात् दृष्टा। केषांचित् अनन्तजन्मानि यान्ति; मृदुवाचां तु लभ्यते। परमं यः इच्छति, सः सर्ववर्षेषु श्रेष्ठम्। यत् भाग्येन लभ्यते, तत् वक्तुं शक्यं वा न वा; विधिना संगमः विशेषः, शुभदिनं दृश्यते—किं प्रयागः, प्रयागः! एवं सगरस्य यज्ञकथायाः अनन्तरं, गङ्गायाः माहात्म्यं, प्रयागक्षेत्रस्य च महिमा, महर्षिणा महादेवेन नारदाय सप्रेमं कथितम्।