श्रीमहादेवः देवीं पार्वतीं प्रीत्या कथयति—“ये मम भक्ताः, तेषां दीर्घकालेन रोगनिवारणं करोमि। मया चतुश्चत्वारिंशदधिकाष्टत्यधिकानां रोगाणां विवरणं कृतम्। एष रोगः केवलं दर्शनमात्रेण नश्यति, हे सुन्दरी; मम लिङ्गस्य तत्र सन्निधिः नास्ति, हे गिरिसुते। तत्र केवलं स्नानं मयि कर्तव्यम्—अत्र न संशयः। अस्मिन्नेव भूमण्डले, एकदा, हे महातपस्विनि, सूर्यवंशे ब्रह्मदत्तो नाम राजा बभूव, महाबलवान्। स राजा, हे सुरेश्वरि, दीर्घकालं तपः अकरोत्। स पंचाग्निसाधनं नानाविधं कृतवान्; मासोपवासादीनि बहूनि तपांसि पुनःपुनः अकरोत्। एवं स राजा दीर्घकालं महत्तपः अकरोत्। ततः अहं तस्य पुरतः साक्षात् प्रादुरासम्, हे सुन्दरी, वरप्रदानाय। तस्मै अहं उक्तवान्—‘ब्रह्मदत्त, एषा महावाणी शृणु, हे राजन्—यत् यत् त्वं सदा इच्छसि, तत् अहं निःसंशयं दास्यामि।’ स माम् अवदत्—‘देवेश, यदि मम इच्छिता वरः दातव्यः, तर्हि एकः एव वरः सदा मम दत्तः भवतु, हे देव।’ स पुनरुवाच—‘मम नाम्ना एव, हे देवेश, भगवान् पृथिव्याम् आविर्भवतु।’ तेन वरेण तुष्टः अहं तस्मै वरं दत्तवान्, हे निष्कल्मषे। ततः अहं तेन सह तिष्ठामि, हे सुरेश्वरि; अत्र स्थित्वा, यः यः भक्त्या, उपवासेन, सर्वथा मां सेवते, तस्य सर्वान् कामान् ददामि—चतुर्दशेन्द्रपर्यन्तानपि। अत्र ये ब्राह्मणाः आगत्य रुद्रजपादिकं यथाविधि कुर्वन्ति, विशेषेण श्रद्धया यः कुर्वन्ति, तेषां स्त्रीसुखं, पुत्रसुखं, पुनः पुनः धनवृद्धिं च ददामि, शृणु। अनन्तरं महादेवः कथयति—“कम्बुतीर्थे नरः स्नात्वा पितृभ्यः तर्पणं कृत्वा, निर्दोषं नाथं नारायणं पूजयेत्। तत्र ब्राह्मणान् यथानियमं दत्वा, तस्य तीर्थस्य प्रभावेन स विष्णुलोकं प्राप्नोति। अस्मिन् स्थले, पूर्वं, विश्वामित्रो नाम राजर्षिः, बुद्धिमान्, सुतकामः, घोरं तपः अकरोत्, हे सुन्दरी। स वाताशनः, उपवासपरः, विष्णोः पूजारतः, विष्णुध्याननिष्ठः च आसीत्। तेन तपसा सुतं प्राप्तवान्; यः कश्चन अपि काम्बुतीर्थं गच्छति, पुत्रकामः, स सदा पुत्रं प्राप्नोति—एतत् सत्यं सत्यं, हे सुन्दरीमुखि। एवं काम्बुतीर्थस्य महिमा उक्तः। ततः कपिश्वरनाम्नि तीर्थे गन्तव्यम्, देवेषु श्रेष्ठम्, रक्तसिंहनिकटे, महापापविनाशनम्। पूर्वं, रामरावणयुद्धे सेतुबन्धनकाले, वानरैः पर्वतश्रेष्ठः तत्र विशेषतः आनीतः। तत्र कपिश्वरादित्यनाम्ना उत्तमं तीर्थं कृतम्; तत्र स्नात्वा, पितृभ्यः तर्पणं कृत्वा, कपिश्वरादित्यं दृष्ट्वा, ब्रह्महत्यापापात् विमुक्तः भवति। तत्र चैत्रमासस्य अष्टम्यां विशेषतः स्नानं कर्तव्यम्। तत्र, हनुमत्प्रमुखैः, त्रिदिनं स्नानं कृतम्; एषा कपितीर्थस्य शक्ति, इति तुभ्यं कथिता। अत्र यस्य कस्यचित् स्नात्वा कपिश्वरं पूजयतः, स सुंदरः भवति, बहूनि सुखानि भुङ्क्ते—नात्र संशयः। यः बलं, धर्मं, पुत्रं वा इच्छति, स सर्वं सदा कपितीर्थस्य प्रभावेन प्राप्नोति। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे पञ्चपञ्चाशत्सहस्रसंख्यायां संहितायां उमामहेश्वरसंवादे द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः—‘कपितीर्थमाहात्म्यवर्णनं’ इति। पुनः महादेवः उवाच—“हे सुरेश्वरि, ततो ब्रह्मवल्लीतीर्थे गन्तव्यम्। तस्य तीर्थस्य स्वरूपं शृणु। यत्र ब्रह्मवतीनद्याः जलं ब्रह्मवल्लीतीर्थस्य जलेन संयोगं लभते, तत् ब्रह्मतीर्थं नाम, प्रयागसमानं ज्ञेयम्। तत्र पिण्डदानेन द्वादशवर्षपर्यन्तं पितरः तृप्तिम् आप्नुवन्ति, इति ब्रह्मणा प्रतिपादितम्। विशेषतः ब्रह्मवल्ल्यां क्रियाफलं गया-श्राद्धस्य तुल्यम्; यथाविधि कृतं तत्र पितरः तृप्तिम् आप्नुवन्ति। तत्र गावः, भूमिः, अन्नं च दत्वा, विशेषतः ब्रह्मवल्ल्यां, तादृशं दानफलम् आप्यते। अत्र सनकादयः, स्नानं कृत्वा, विधिपूर्वकं, परब्रह्मणि ध्यानं कृत्वा, विष्णोर्लोकं प्राप्तवन्तः। पुष्करे, गङ्गायां, अमरकण्टकक्षेत्रे च—यत् फलं लभ्यते, तद् एव फलं ब्रह्मवल्ल्यां विशेषतः लभ्यते। ये च ग्रहणे दानं कुर्वन्ति, ते तद्रूपं फलं ब्रह्मवल्ल्यां प्राप्नुवन्ति; ते शंखचक्रगदाधारिणः दिव्यरूपं धारयन्ति। ते अपि, स्नात्वा, तुलसीमालां धारयित्वा, नारायणं स्मृत्वा, स्वर्गं यान्ति, दिव्यं, सुखमयं, नित्यं वैकुण्ठधाम प्राप्नुवन्ति। एवं ब्रह्मवल्लीतीर्थस्य माहात्म्यं उक्तम्। ततो वृषतीर्थे गन्तव्यम्, यत् खण्डतीर्थे प्रसिद्धम्। तत्र स्नात्वा, पूर्वं गोलोकनिवासिन्यः गावः स्वर्गं प्राप्ताः। खण्डतीर्थस्य धर्मेण, ताः जगन्मातरः गावः, शापेन स्वस्थानात् पतिताः, पुनः धर्मेण रक्षिताः; अतः खण्डतीर्थमिति प्रसिद्धम्। एतस्मिन्नर्थे देवी पार्वती पृष्टवती—‘कस्य शापेन गावः, जगन्मातरः, पुरा पतिताः? कथं पतिताः, कथं धर्मेण रक्षिता इति?’ तदा महादेवः उवाच—‘एकदा, गावः मातृभिः सह गो लोके क्रीडन्त्यः, एकः वृषभः विहारकाले विबद्धं मूत्रं च मुमोच, यत् हरस्य मूर्ध्नि पतितम्।