राज्ञः समीपे प्रकाशमानमुखी सा स्त्री, शुभाशुभयोः विषयं पृष्टा, स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच। ततः सा वीणाधारिणी शीघ्रं तस्मात् स्थलाद् अभ्यगच्छत्। राजा तु महदाश्चर्येण पूर्णः, यद्यपि मया सह तया संवादः कृतः, न तु सा मम किञ्चिद् उत्तरं दत्तवती। पुनः स राजा ययातिः चिन्तायाम् अपतत्—"यत् चतुर्ःश्रृङ्गं सुवर्णमृगं दृष्टवान्—तस्मात् एषा स्त्री उत्पन्ना, इति मे नूनम् प्रतितम्। अस्याः रूपं मायिकं, नूनं दानवानां स्वभावः एषः।" क्षणमात्रं विचार्य, नहुषात्मजः राजा ययातिः तत्रैव चिन्तयन्, तस्य महान् कानने तां स्त्रीं दृष्टवान्—सा तु तस्य दृष्टेः अन्तर्धाय, स्मितपूर्वकं राजपुत्रं निरीक्ष्य, तस्मिन्नेव क्षणे मधुरगीतम् पुनः श्रुतवती। स राजा परमं दिव्यं गीतं श्रुतवान्, रागतालसमन्वितं, ततः शीघ्रं तत्र यत्र तद्गाननिनादमहत्, तत्र गतवान्। जलस्य तटे सहस्रपत्रं उत्तमं पद्मं दृष्ट्वा, तत्र विराजमानां पुण्यशीलां रूपसंपन्नां गुणवतीं स्त्रीं अपश्यत्। सा दिव्यलक्षणैः दिव्याभरणैश् च भूषिता, स्वीयविलासेन दीप्तिमती, वीणादण्डं धारयन्ती। सा तु रागतालयुक्तं मधुरं गीतं गायन्ती, स्वसंगीतशक्त्या सर्वाणि भूतानि—चराचराणि—मोहयन्ती। तस्याः सौन्दर्यतेजसा बभ्राजमानां विशाललोचनां तां दृष्ट्वा, सर्वे देवाः, महर्षयः, दानवाः, गन्धर्वाः, किन्नराश् च, विस्मिताः अभवन्। अस्यां लोके नान्या स्त्री तादृशी, चराचरा वा। पूर्वं तु वृद्धनाट्यकारः केवलं राजदेहं सञ्चालयति स्म। तदा महती कामवृत्तिः उत्पन्ना, यथा घृतस्पर्शात् तेजसा सह वह्निरुत्पद्यते। तां तथा दृष्ट्वा, तस्य देहे कामः प्रकटितः, मनः रागेण गृहीतम्, तस्याः सुन्दरीणां नेत्रयोः दर्शनात्। एवंरूपां कन्यां न कदापि दृष्टवान्, या समस्तं जगत् मोहयति। राजा तु कामेन आविष्टचित्तः क्षणं विचारयामास। तस्याः अनुपस्थितौ अपि राजा तया मोहितः, कामाग्निना दग्धः, रतितापेन पीडितः। "कथं सा स्त्री मम स्यात्, कथं एषा भावना जायेत—यदा या या नवयौवना कमलवदना कमललोचना मां आलिङ्गयेत्?" इति चिन्तयन्। "यदि ताम् आप्नोयां, तदा एव जीवितं सिद्ध्येत्," इति निश्चित्य, धर्मात्मा राजा ययातिः, पृथिव्याः स्वामी— तां सुशोभनरूपां स्त्रीं संबोधितवान्—"कासि त्वं, कस्य वा, शुभे? या स्त्री पूर्वं दृष्टा, सा पुनः अद्य मया दृष्टा।" स धर्मात्मा तां पृष्टवान्—"एषा या तव पार्श्वे तिष्ठति, का इयं? सर्वं मे कथय, भाग्यवति, अहं नहुषस्य पुत्रः।" "सोमवंशे जातः अस्मि, सप्तद्वीपाधिपः, शुभे। मम नाम ययातिः, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धः, देवि।" "मम हृदयम् एकत्वे त्वया साकं कामयते; सन्निधिं दातुम् अर्हसि, सौम्ये, यत् मे प्रियं तत् कुरु।" "यद् यद् इच्छसि, भाग्यवति, तत् सर्वं दास्यामि—न संशयः। अनिवर्येण कामेन जितः अस्मि, सुशोभने।" "तस्मात्, दुःखितं मां शरणागतं रक्ष; मम राज्यं, पृथिवीं, स्वदेहं अपि—" "साकं त्वया संगमाय, एतां त्रैलोक्यां दास्यामि।" एवं राज्ञः वचनं श्रुत्वा, सा कमलवदना स्त्री—स्वसख्यै विशालाय उक्तवती—"राज्ञः आगते नाम, जन्मस्थानं, पितरं, मातरं च निवेदय।" "मम एकनिष्ठां कामनां अपि तस्य पुरतः निवेदय।" तस्याः इच्छां विज्ञाय, विशालाऽपि राजानं संबोधितवती— मधुरया वाचा उक्तवती—"शृणु, राजसत्तम!" विशालाऽवदत्—"एषः कामः पूर्वं देवदेवेन शम्भुना दग्धः।" "पतिविहीना रतिः शोकवशात् उच्चैः रुरोद, राजन्; तस्मिन्नेव सरसि रतिः तदा स्थितवती।" "तस्याः विलापनं श्रुत्वा, करुणं मधुरस्वरं, देवाः दयया सम्प्रेरिताः।" "ततः, राजेन्द्र, ते शंकरं उपगम्य, इदं वचनम् ऊचुः—'महादेव, मनोभवस्य पुनरुत्थानं कुरु।'" "एषा साध्वी पतिहीना शोचनीया! अस्माकं प्रीत्यर्थम्, तस्मै वरं दातुम् अर्हसि।" "एवं उक्त्वा, स भगवान् प्रत्युवाच—'मनोभवम् पुनरुत्थापयिष्यामि। शरीरविहीनः अपि, पञ्चबाणः मनोभवः जीविष्यति।'" "सः पुनः माधवस्य सख्यं लप्स्यते, न संशयः। दिव्यशरीरेण स एव भविष्यति, अन्यथा न।" "महादेवस्य प्रसादात्, मीनकेतुः पुनरुत्थापितः; एवं देवी कामे मुदिता अभवत्, नरश्रेष्ठ।" "गच्छ, काम, सदा स्वप्रियेण सह कार्यं कुरु," इति प्रथितः प्रभुः, सर्वसृष्टिसंहारकर्ता, उक्तवान्। "पुनः कामः तस्मिन् सरसि यत्र शोकार्ता रतिः तिष्ठति, प्रत्यागच्छत्। एषः कामस्य सरः, राजन्, यत्र रतिः सुप्रतिष्ठिता।" "मन्युमथः दग्धे, महाभाग, रतिः शोकवशात्, तस्याः कोपात् ताम्रानलम् उत्पादितवती।" "सा अपि तेन अग्निना महता दग्धा, रतिः मोहवशात् अश्रूणि मुमोच, पतिहीना, नरश्रेष्ठ।" "तस्याः नेत्राभ्यां अश्रुबिन्दवः पतिताः, ताभ्यां महाशोकः उत्पन्नः, सर्वसुखनाशनः।