सर्वे जनाः उपस्थिताः तस्य मृत्युम् अपश्यन्, तस्य कण्ठे गलगलायमानः शब्दः उत्पन्नः, जीवः जलस्थः शृङ्गाटकः वा तृणः इव शनैः शनैः शरीरात् निर्गच्छति। स जीवः उत्तमाङ्गानि सम्प्राप्य पूर्वं शरीरं त्यजति; मरणदुःखं विदुषां कामदुःखात् अधिकतरम्। मृत्युक्षणे दुःखं क्षणिकम्, कामदुःखं तु अनन्तम्; विश्वस्य ईश्वरः विष्णुः अपि याच्ञया वामनः अभवत्। अतः क्रोधः एतेषां सर्वेषां अधिकः, यः सहजेन न परित्यज्यते; अधुनैव अहम् मृत्युसम्बन्धं यथार्थं गुरुत्वं अवगतम्। कामनया अधिकं न इच्छेत्, तस्य लाघवात् तृष्णा जायते; आदौ दुःखं, मध्ये दुःखं, अन्ते च तीव्रं दुःखम्। एवं सर्वेषां भूतानां स्वभावतः दुःखानां अनवरतम् अनुक्रमः अस्ति—इदानीं, पूर्वं, अन्यानि च यानि यानि दुःखानि सन्ति। मनुष्यः जन्मे दुःखं न कुर्यात्, न च तेन वैराग्यं प्राप्नोति; अति-भोजनात् महत् दुःखम्, अल्प-भोजनात् अन्यद् दुःखम्। भोजनात् कण्ठः क्लान्तः भवति, तत्र सुखं कथं स्यात्? क्षुधा सर्वरोगेषु अग्रणी रोगः स्मृतः। उत्तमं भोजनं वा औषधं प्रयुज्य क्षुधा केवलं क्षणं शम्यते; क्षुधारोगस्य दुःखं तीव्रं, सर्वबलं नाशयति। तेन अभिभूतः मनुष्यः अन्यैः रोगैः यथा मृत्युम् उपगच्छति; स्वादे अपि सुखं किं अस्ति, यः जिह्वाग्रं स्पृशित्वा त्वरितं गच्छति। तस्मिन्न् क्षणे वा अर्धक्षणे, कण्ठम् आगत्य, सः नश्यति; अतः क्षुधारोगपीडितानां भोजनम् औषधवत् गण्यते। तद् तु यथार्थतः सुखं न विदुषां मतम्; यः मृतवत् निष्क्रियः शयितः अस्ति—तस्य अपि सुखं कथं स्यात्? यः मनः तमसा प्रेरितः, तत्र सुखं न; जाग्रतः अपि, कर्मणां क्लेशेन मनः पीडितस्य सुखं न। कृषिः, व्यापारः, सेवाः, गोपालनम् इत्यादिषु महत् श्रमः; प्रातः मूत्रविसर्गे, मध्याह्ने क्षुधा तृष्णायाम्—प्राणिनः कामेन तृप्ताः, रात्रौ निद्रया क्लिष्टाः; धनार्जने दुःखं, रक्षिते दुःखम्। तस्य नाशे दुःखं, व्ययः दुःखम्—धने सुखं कथं स्यात्? चौरैः, जलैः, अग्निना, स्वजनैः, राज्ञः च—धनिनां सततं भयम्, यथा देहिनां मृत्युभयम्। आकाशे पक्षिणः मांसं खादन्ति, भूमौ व्याघ्रः, जलमध्ये मत्स्यः—सर्वत्र धनिनः उपभुज्यन्ते; समृद्धौ मूढः, विपत्तौ विघ्नितः। सम्पादने श्रान्तः, यः सुखाय कल्पितम्, दुःखाय परिणतम्। पूर्वं धनस्वामी चिन्तितः, पश्चात् सर्ववस्तुषु उदासीनः। तयोः धनस्वामी दुःखी, वैराग्ययुक्तः सुखी; वसन्ते, ग्रीष्मे, वर्षासु—वायुः, तापः, वर्षा—सर्वदा सुखं कथं स्यात्? विवाहे क्लेशः, गर्भधारणे पुनः दुःखम्। प्रसवदुःखं, मलशोधनक्लेशः, शिशोः दन्तरोगः, नेत्ररोगः—हाहा, कष्टम्, किं करिष्यामि? गावः नष्टाः, हलः भग्नः, पत्नी पलायिता; एते भ्रमन्तः भिक्षुकाः आगताः, गृहस्य भयम् उद्घोषयन्ति। पत्नी बालकयुक्ता, युवा च—पाकं कः करिष्यति? कन्यायाः विवाहे, कः पतिकः स्यात्? एवं चिन्तया अभिभूतानां गृहस्थानां सुखं कथं स्यात्? गृहचिन्तया क्लिष्टस्य पुरुषस्य विद्या, आचारः, सर्वगुणाः शरीरसहितं नश्यन्ति, कच्चपात्रस्थं जलम् इव। राज्ये अपि सुखं कथं स्यात्, संधिविग्रहचिन्तया? यत्र पुत्रतः अपि भयम्, तत्र सुखं किम्? सर्वे देहिनः स्वजातिभ्यः भयम्, तेषां तेषां वस्तूनां कामनया, श्वानः श्वानम् इव। न कश्चित् राजा ज्ञातः, यः सर्वं त्यक्त्वा वनम् प्रविष्टः, सुखी अभवत्, निर्भयः च। रणभूमौ महातेजाः ऋषिपुत्रः कर्तवीर्यः सहस्रबाहून् भूमौ निपातितवान्। रामः दशरथस्य पुत्रः, रामः ऋषिपुत्रः, अतुलवीर्यः, महात्मा, तं हत्वा। जरासन्धः रामस्य यशः बलात् नाशितवान्; भीमः जरासन्धं, सः पवनसुतः भीमेन अभिभूतः। हनुमान् अपि सूर्येण भूमौ निपातितः; सः निवारकवच नाम दानवान् अभिभूतः। श्रीमान् अर्जुनः हतः, गोपालैः पराजितः; सूर्यः अपि बलसम्पन्नः, मेघैः आवृतः। मेघः वायुनि निष्कासितः, वायुः पर्वतेन निरुद्धः; पर्वताः अग्निना दग्धाः, अग्निः जलेन शमितः। जलम् सूर्येण शुष्कम्, सूर्याः अपि जलैः अभिभूताः; ब्रह्मणः एके दिवसे सर्वलोकाः विनश्यन्ति। ब्रह्मा देवैः सह द्विपरार्धान्ते शिवेन परमात्मना पुनः लीयते। अतः अस्मिन् लोके परमशक्तिः नास्ति, एकस्य अव्ययस्य जगदीश्वरस्य विना। एतत् ज्ञात्वा सर्वं गर्वं परित्यजेत्; अस्मिन् लोके, देवः वा पण्डितः वा—कश्चित् सर्वं न जानाति, कश्चित् सर्वम् अज्ञः न; यावत् ज्ञायते, तावत् बुद्धिमान् इति।