यदा कश्चन तीव्रेण ज्वरेण स्पृष्टः स्यात्, तदा स ज्वरः शीघ्रमेव उदेति; तस्मात् महाज्वरात् गम्भीरं मोहं जनयति। मोहाविष्टस्य पुनः शीघ्रं स्मृतिभ्रंशो जायते; तस्मात् स्मृतिभ्रंशात् पूर्वकर्मणः प्रभावाच्च, तस्मिन्नेव जन्मनि तस्य जीवस्य काम उत्पद्यते। एवं संसारः संसक्तो मोहितश्च दुष्कर्मसु प्रवर्तते। स नात्मानं जानाति, नान्यान्, न देवताम्; न परमं श्रेयः शृणोति, नापि पश्यति चक्षुषापि। स एव मार्गे शनैः शनैः चरन्, प्रतिपदं पतति; बुद्धिरस्त्यपि, स न बुध्यते, धीरैः उपदिष्टोऽपि। एवं लोके लोभबलानुगतः नरः दुःखमुपैति; गर्भस्मरणाभावे च शिवोक्तं शास्त्रं प्रवद्यमानम्। तस्य दुःखस्य वर्णनाय, यत् स्वर्गमोक्षहेतुकम्, शिवः धर्मार्थकामेषु ज्ञातः सति, तदा तद्वर्ण्यते। स्वस्य परमं श्रेयः न कुर्युः; अत्रैव महदाश्चर्यमस्ति। अविकसितेन्द्रियबुद्धित्वात् बाल्ये पुनः महद्दुःखं जायते। इच्छन्नपि न वक्तुं शक्नोति, न कर्तुम्; सन्मानितः स महान् दुःखं दन्तोत्पत्तेः सह सहते, वातकृतं च चञ्चलत्वं यथा। बाल्ये नानाविधैः रोगैः, दुष्टग्रहपीडया च, तृष्णया च क्षुधया च शरीरं पीड्यते, कदाचित् उपविशन्, कदाचित् सञ्चरन्। मोहात् बालः मलमूत्रादिकं खादति, बाल्ये कर्णवेधः, मातृपितृभ्यां ताडनं च। वर्णाक्षराध्ययनाद्येभ्यः, आचार्यवरिष्ठाज्ञाभ्यः, चञ्चलैः इन्द्रियैः कामैश्च दुःखं जायते। सदा व्याधिपीडितस्य कौमार्ये कुतः सुखम्? स्पर्धया महद्दुःखं, मोहात् दुःखं जायते। तत्र क्रुद्धस्य, कामेन केवलं दुःखं लभ्यते; रात्रौ कामाग्निना पीडितः, न निद्रां लभते। दिवा अपि, सम्पत्त्युपार्जने मनसि चिन्तायाम्, कथं सुखं स्यात्? योषिताम् उपभोगेन क्लान्तशरीरस्य पुरुषस्य शुक्रबिन्दवः—तानि सुखकारणानि न स्युः, स्वेदबिन्दुवत्। कृमिकुष्ठनिचजातस्य, योषित्सुखं कण्डूयनदाहवत्, धनार्जनसुखं च तथैव। एवं स्त्रीषु सुखं मन्यते; ततोऽधिकं नास्ति। येषां चित्ते शान्तिरहितं दुःखमेव प्राणिनां। यदेकदा परस्परात् प्राप्तं, तत् पश्चात् अन्यथाभवति; जरारोगगृहीते च प्रियं अपि अप्रियं भवति। स्वं पूर्वं यौवनं दृष्ट्वा, अधुना जरया पीड्यमानः, को विरक्तो न स्यात्, ऋते मूढात्? जरया ग्रस्तः अपि, भार्यापुत्रादिभिः अवमान्यते, दुष्टदासैः अपमानितः, अशक्तः सन्। जरया पीडितः धर्मार्थकाममोक्षान् साधयितुं न शक्नोति; तस्मात् युवानेव धर्मं आचरेत्। व्याधिः वातपित्तकफानां वैषम्यं कथ्यते; एतत् शरीरं वाताद्यैः संयुक्तं वर्ण्यते। अतः स्वकीयमिदं शरीरं रोगपूर्णं विज्ञेयम्; न हि तद्वातादिभ्यः पृथक्, न च रोगपञ्जरात्। नानारोगपीडितः देही नानाविधं दुःखं अनुभवति; तानि स्वयमेव ज्ञायन्ते—किं वक्ष्यामि? अस्मिन्नेव शरीरे एकशतैकविधा मृत्युरुपपन्ना; तेषु एकः कालसंयुक्तः, अन्ये तु आगन्तुकाः। एते रोगाः औषधजपहोमदानैः शम्यन्ते; कालकृतं तु निधनं तैः न निराक्रियते। यदि अकालमृत्युः न स्यात्, विषसेवनादिलक्षणः, तर्हि जनः तं न बिभेत्, न च तद्वर्जनं कुर्यात्। नानाविधाः रोगाः, सर्पादयः, विषाणि, अभिचारकृत्यं च—एतानि मृत्युर्द्वाराणि देहिनाम्। सर्वरोगैः पीडितस्य, यदि कालः प्राप्तः, स्वयं धन्वन्तरिरपि आरोग्यं दातुं न शक्नोति; अन्यथा न स्यात्। न औषधं, न तपः, न दानं, न माता, न बन्धवः, कालपीडितं नरं रक्षitum अर्हन्ति। रसायनैः, तपसा, जपेन, योगसिद्धिभिः महात्मभिः, केवलं क्षणिकं प्रतिकारः; कालकृतं तु निधनं अवश्यं प्राप्तव्यम्। मृतः पुनः कर्मणां अनुसारं कीटादियोनिषु जायते; कर्मविलयात्, शरीरपरिवर्तनात्, भेदं पश्यति। यन्मृत्युरित्युच्यते, तद्व्यपदेशमात्रम्; वस्तुतः नाशः नास्ति, प्राणस्थानच्छेदेऽपि, तमसि प्रविश्यापि। सति मृत्युदुःखाद् भीयते, जीवस्य दुःखं तेन तुल्यं नास्ति; तत्र महतीं पीडां अनुभूय, ‘हा तात! हा मातः! प्रिये!’ इति क्रन्दति। यथा भुजगग्रसे मेंढकः, तथा मृत्युनाऽयं लोकः ग्रस्यमानः; स्वजनैः परित्यक्तः, प्रियजनैः परिवृतश्च। दीर्घोष्णश्वासं विसृजन्, शुष्कमुखः, शय्यायां शयानः, पुनः पुनः चेतनां नाशयन्, चेष्टते। मोहात् हस्तपादौ व्यर्थं चालयन्; शय्यायां भूमिं कामयते, भूमौ शय्यां पुनः इच्छति। अशक्तः, लज्जां हित्वा, मूत्रपुरीषलेपितः, जले याचमानः, शुष्ककण्ठोष्ठतालुः। ‘मम एते धनादयः कस्य भविष्यन्ति?’ इति चिन्तयन्, कालपाशेन आकृष्यमाणः, यमदूतैः नीयते।