और्वेन तत्र जातकर्मादिकाः सर्वाः संस्कारविधयः सम्यगनुष्ठिताः। स एव महर्षिः सर्वाणि उपनयनादीनि कर्माणि तत्र संपादितवान्। तस्य उपदेशेनैव तत्र वेदाः सर्वे च वेदाङ्गविद्याः पाठिताः; स च महात्मा वेदान् विज्ञानं च शिक्षयित्वा पश्चात् शस्त्रविद्यां तस्मै दत्तवान्। अग्न्यस्त्रं च, यत् देवैरपि दुष्प्रतिहतं, तस्मै प्रदत्तवान्; तेन च स्वबलयोगेन स युद्धे महाबलवान् अभवत्। स सागरः क्रुद्धः स्वबलात् शीघ्रं हैहयान् निहत्य लोके ख्यातिं प्राप्तवान्। तदा शाकाः यवनाः काम्बोजाः पलवाश्च, तैः तदा पराजितैः वसिष्ठस्य शरणं प्रापितम्। वसिष्ठः तेजस्वी तैः सह संधिं कृत्वा सागरं निगृह्य तेषां रक्षणं दत्तवान्। सागरः गुरोर्वचनं श्रुत्वा स्वं प्रतिज्ञां स्मृत्वा धर्मोपायेन तान् निगृह्य तान् परिवर्तितवान्। स शाकानां शिरःर्धं मुण्डयित्वा तान् मोचितवान्; यवनान् काम्बोजांश्च सम्पूर्णं शिरः मुण्डयित्वा विमुक्तवान्। पारदान् मुण्डितशिरस्कान्, पलवान् श्मश्रुधरांश्च तान् निगृह्य, सर्वान् विजित्य धर्मसमूहं प्रतिष्ठापितवान्। स राजा सर्वधर्मान् विजित्य, पृथ्वीं जित्वा, शीघ्रं अश्वमेधाय सज्जः अभवत्। यज्ञे प्रवृत्ते तस्य अश्वः पूर्वदक्षिणसागरतीरे समीपे भूमौ प्रविष्टः अपहृतः। तदा स सागरः पुत्रैः सह तं देशं सर्वतः खनित्वा, महोदधिं प्रविश्यापि, अश्वं न प्राप्नोत्। तत्र त्वरया ते आदिपुरुषं कपिलं जगदाधिपतिं दिव्यं प्रथमं पुरुषं दृष्टवन्तः। तस्य जाग्रतः नेत्राभ्यां वह्निर्जज्ञे; षष्टिसहस्राणि तत्र दग्धानि, केवलं चत्वारः शेषिताः। हृषीकेतुः, सुकेतुः, धर्मरथोपरो, शूरः, पञ्चजनश्च—एते द्विजश्रेष्ठाः तस्य वंशप्रवर्तकाः अभवन्। स्वयमेव श्रीहरिः तस्मै पञ्च वरान् दत्तवान्—वंशं, मोक्षं, कीर्तिं, समुद्रं, पुत्रं च। तेन कर्मणा सागरः समुद्ररूपतां प्राप्तवान्, स च अश्वं समुद्रात् पुनः प्राप्त्वा, शतमश्वमेधान् यजनं कृतवान्। अथ महादेवः उवाच—गङ्गायाः माहात्म्यं ते कथयामि, यद् श्रवणमात्रेण पापं तदानीं नश्यति। यः कश्चित् 'गङ्गा गङ्गा' इति उच्चारयति, शतयोजनानां दूरात् अपि, स सर्वपापात् विमुक्तः विष्णुलोकं यान्ति। सा गङ्गा नाम्ना प्रसिद्धा, पद्मसम्भवपादयोः जाता, पापकूटनाशिनी, हे नारद। एवं नर्मदा, सरयू, वेत्रवती, तापी, पयोष्णी, चन्द्रा, विपाशा च—एताः पापनाशिन्यः नद्यः। पुष्या, पूर्णा, दीपाः, विदीपाः च सूर्यतेजसा दीप्ताः; यत् फलं सहस्रगवां दाने लभ्यते, तत् गङ्गादर्शनमात्रेण तत्क्षणात् लभ्यते। गङ्गा हि परमपवित्रा, विशेषतः ब्रह्महत्याकृतेषु। नरकबन्धनयुक्तानां गङ्गा पापनाशिनी; यत् फलं चन्द्रसूर्यग्रहणकाले लभ्यते, तत् गङ्गादर्शनमात्रेण लभ्यते; यथा सूर्ये उदिते तमः दूरं गच्छति, तथा गङ्गायाः प्रभावेन पापं नश्यति। सा लोके सदा पूज्या, विशुद्धा, पापनाशिनी च। सदा कल्याणरूपिणी, सा विष्णुना प्राचीनकाले निर्मिता, सा दिव्यजननी दुःखार्तपावनी प्रसिद्धा। यथा विष्णुः देवेषु श्रेष्ठः, तथा गङ्गा नद्यः श्रेठ्ठा; ये जनाः माघमासे सततम् स्नानं कुर्वन्ति, तेषां त्रिशतकल्पपर्यन्तं दुःखं नास्ति। यत्र गङ्गा, यमुनाः, सरस्वती च, तत्र स्नानपानयोः मोक्षः निश्चितः। महादेवः पुनरुवाच—त्वां स्नेहेन वदामि; मम स्तुतिः तव स्तोत्रं, मम भुक्तिः तव नैवेद्यं, यत्र गच्छामि तत्र त्वया प्रेषितः। सुखेन स्वप्नसमये तव पादयोः नमस्कारः स्यात्; यत् कुर्वे, तेन त्वं विश्वेश्वर प्रसन्नो भव। दर्शनं, प्रणामं, स्पर्शनं, धारणं—एतेषु, यावत् जनाः संसारदुःखैः, दरिद्र्यरोगमृत्युपीडिताः भ्रमन्ति। यस्य स्मरणमात्रेण पापकर्मसमूहः क्षीयते, पापजालं जितं, शतसहस्रयोजनदूरात् अपि। या गङ्गां द्रष्टुम् अभिलाष्य, हृष्टचित्तः तस्य पन्थानं प्राप्नोति, तस्मिन्नेव क्षणे स कर्म सिद्ध्यति; स एव प्रथमकर्ता स्वर्गसागरं गच्छति। सा देवी भूत्वा परमं ब्रह्म, परमानन्दप्रदा। सा धर्मस्वरूपा, मुरारिपादाम्बुजामृतधारा, दुःखसागरस्य तरणोपायः, सुरमानुषैः स्तूयमाना, स्वर्गपथस्य साधिका; सा सर्वपापापहं जलं वहन्ती, गुणैरुत्कृष्टा। तस्या ऊर्मयः स्वर्गनद्याः पातालपङ्के निमग्नान् जनान् उद्धरन्ति; तस्या विशुद्धतेजा मलान्धकारसमूहं नाशयति, सा लोकं पावयति। हा मनः, किमर्थं कम्पसे? सखे, नरकयोः भीतः असि किम्? पापकर्मणां कर्तुः भयम् इति श्रूयते; मा भैषीः। मम पापेन यदि रिपुः त्वत्तः पूर्वं नरकं गतः, तर्हि किं शेषम्? कः धर्मः, कः अर्थः मम? यत्र सर्वेश्वरस्य स्तुतिः, सुखानुभवः, स्नानं च प्रतिपाद्यते, यत्र कुलाङ्गनाः हृष्टाः पश्यन्ति, यत्र देवराजः अपि सिद्ध्यर्थं आगच्छति—तत्र पापिनः अपि दिव्यत्वं प्राप्नुवन्ति; वेदाः प्रमाणम्। सखे, तव बुद्धिः सम्यगस्तु, कल्याणं भवतु; तव वाणी सर्वेभ्यः प्रियं भवतु, स्फुटगुणसम्पन्नः तेजस्वी च भव, आयुः लभस्व, एतद् सर्वैः वाञ्छितम्।