एवम्, तत्र आगम्य कारणं स्वयम् ज्ञात्वा यथार्थं वक्तव्यं, यदि तत्र रमितुम् इच्छसि, तर्हि अद्भुतं किञ्चित् दर्शय। रोगेण पीडितस्य, कफेन आच्छादितस्य, अंगात् रक्तं प्रवहति, स्थानभ्रष्टत्वात् उत्पद्यते। यदा सर्वसन्धिषु क्षयः प्रवेशं करोति, एकस्मिन भागे निर्गच्छति, पुनः न प्रतिनिवर्तते, स्वस्वरूपं परित्यजति। शीघ्रं मलरूपं भवति, कृमिभिः उपभुज्यते, एवं दुःखं जनयित्वा स्वरूपं त्यजति। पश्चात्, कृमिभिः दुर्गन्धैः पूर्णं भवति, तत्र निःसंशयं यः किञ्चित् उत्पद्यते—तत्र शंका नास्ति। कृमिः विस्फोटं तीव्रं कण्डूं जनयति, यः यः लूताः दुःखं जनयन्ति, सर्वं शरीरं अशान्तं कुर्वन्ति। यदा तं कण्डूं नखाग्रैः खण्डयन्ति, तदा विश्रान्तिः जायते; एवं शृणु, यथा रतिक्रिडायाम् सुखं लभ्यते, तत्र न संशयः। मर्त्यः पुनः पुनः स्वादान् उपभुज्यते, पोषक द्रव्यानि पिबति; तेन वातेन, तेन प्राणेन, तद् पाचनस्थानं गच्छति। यत् यत् जीवाः खादन्ति, तद् पाचनस्थानं याति, तत्र सर्वं आच्छाद्यते, वायुः मलम् निष्कासयति। तत्र सारः रसः भवति, तस्मात् रक्तं जायते; शुद्धं, शक्तिमद्, ब्रह्मस्थानं याति। समत्ववायुनाः आकर्ष्यमाणं, तेन वायुनाः गम्यमानं, वीर्यं स्थानं न लभते, चञ्चलं भवति। जीवशिरःमध्ये पंच कृमयः सन्ति; द्वौ कर्णमूलयोः, पुनः नेत्रस्थले। हे दूत, ते कृमयः कनिष्ठाङ्गुलिप्रमाणाः, रक्तपुच्छाः; कश्चित् नवघृतवर्णाः, कश्चित् कृष्णपुच्छाः—न संशयः। हे भाग्यवती, तेषां नामानि अपि शृणु: पिङ्गली च शृङ्खली कर्णमूलयोः कृमयः। चपला च पिप्पला नासाग्रयोः द्वौ; शृङ्गली च जङ्गली नेत्रयोः मध्ये स्थितौ। शतपञ्चाशत् कृमयः सन्ति—न संशयः; सर्वे ललाटान्ते स्थिताः, रैक्ष्यमात्राः। यः शिरोरोगेण पीडितः, स निश्चितं विकृतः भवति; शृणु, हे दूत, तस्य मुखे द्वौ रोमौ सन्ति। तस्मिन्नेव क्षणे जीवस्य विनाशः—न संशयः; प्रजापतेः वंशस्य, स्वस्थानस्थितस्य अपि मुखे। वीर्यं साररूपेण पतति, न संशयः; मुखेन सारः पियतिः, तेन मद्यं जायते। तालुमध्ये, चञ्चलत्वात्, तत्र तिष्ठति; तत्र इडा च पिङ्गला च, सुषुम्णा च नाड्यः सन्ति। तत्र नाडीजाले अपि, बलवता अपि, कामकण्डूः दूतस्वरूपेण सर्वजीवेषु जायते। पुरुषे लिंगं कम्पते, स्त्रियम् योनिः दूतस्वरूपेण क्रियते; तदा उभौ कामाभिभूतौ संयोगाय गच्छतः। शरीरस्पर्शात् संयोगः उत्पाद्यते; क्षणमात्रं शरीरसुखं भवति, पुनः तादृशः कण्डूः जायते। सर्वत्र, एषा दूतस्वरूपता दृश्यते; स्वस्थानं गच्छ, अत्र न किञ्चित् अद्भुतं अस्ति। मम अद्भुतं किञ्चित् नास्ति; केवलं कार्यं करोमि, न संशयः। एवं विष्णु उवाच—एवं उक्तः दूतः निर्गतः, तस्य कौशलयुक्तया वाणीया, पुरन्दरः सन्देशं संक्षिप्तं, सुगमं च, सम्यक् अवगच्छत्। तस्य सत्यधर्मपूर्णं वचनं चिन्तयामास; पुरन्दरः तस्य साहसं, धैर्यं, बुद्धिं च विचारयामास। पृथिव्यां का स्त्री एवं वदेत्? तस्य योगरूपं वचनं न्यायजलैः शुद्धम्। सा शुद्धा, महाभाग्या, सत्यस्वभावा—न संशयः; त्रैलोक्यभारं धारयितुम् क्षमा। एवं विचार्य, जिष्णुः कन्दर्पं उवाच: 'त्वया सह तत्र गच्छामि, यत्र कोकिलप्रियां द्रष्टुम् इच्छसि।' तदा मनमथः, स्वबलस्य गर्वेन पूर्णः, शताक्षं उवाच: 'गच्छावः, देवेश, यत्र सा पतिव्रता निवसति।' 'तस्याः कीर्ति, बलं, शक्तिः, साहसः, सत्यं च पतिव्रतायाम्—एतानि सर्वाणि नाशयिष्यामि, देवेश, क्षणमात्रेण, तत्र गत्वा।' मनमथस्य वचनं श्रुत्वा, शताक्षः उवाच: 'हे सर्प, शृणु, यद् व्यर्थं उक्तं।' 'सा सत्यबलस्थिता, धर्मकर्मनिष्ठा; एषा सुकला न जय्यते—तव वीर्यं तत्र नास्ति।' एतद् श्रुत्वा, मनमथः क्रुद्धः इन्द्रं उवाच: 'ऋषीणां देवतानां च बलं मया नष्टम्।' 'कियत् बलं तस्याः, यद् मम प्रति वदसि? तव साक्षात्, देवेश, तां स्त्रीं नाशयिष्यामि।' यथा घृतं अग्निस्पर्शे द्रवति, तद्वत् तं तेजसा द्रावयिष्यामि। गच्छ, तत्र कार्यं महदस्ति; किम् मम शक्तिं अवमानयसि, या त्रिलोक्यं नाशयितुं समर्था? विष्णु उवाच: कामदेवस्य वचनं श्रुत्वा, तव कठिनं कामजं मनःज्ञातं; धैर्यं संहृत्य, पुण्यशुद्धशरीरां, धर्मकर्मनिष्ठां, सद्गुणनिष्ठां पतिव्रतां दृष्टवान्। तव बलं, तीव्रतेजः अपि दृष्टवान्; ततः धनुष्मता सह पुनः गच्छामि, रतिं दूतस्वरूपेण कृत्वा, तां पतिव्रतां समीपं यास्यामि।