तस्मिन्नेव काले क्षत्रियस्य सर्वाणि संस्कारकार्याणि यथासूत्रग्रहणं शस्त्राभ्यासः वेदाध्ययनं च सम्यक् सम्पन्नानि। ततः राजा सगरः भर्गवात् अग्न्यस्त्रं प्राप्त्वा पृथिवीं संचार्य तालजंघान् सह हैहयैः प्रहारं कृत्वा निहतान्। स महातपस्वी शाकान् पारदान् चापि निहत्य, नारदः शंकरं प्रति उक्तवान्—“सगरस्य महिमानं विस्तारतः कथय।” महादेवः उवाच—“सूर्यवंशसम्भूतः स राजा अतिप्रसिद्धः महाबलवान् आसीत्। तस्य कुले विपत्तिः समुपस्थिते, तस्य राज्यं हैहयैः, तालजंघैः, शाकैः, यवनैः, पारदैः, काम्बोजैः, पल्लवैः च मिलित्वा हृतम्। एते पञ्च जातयः हैहयार्थं बलं प्रयुक्तवन्तः। राज्यविहीनः सगरः ततः वनं गतः। तं दुःखार्तं पतिं पत्नी अनुगता, सगरः जीवनं न त्यक्तवान्। तस्य धर्मपत्नी गर्भिणी, व्रतपरायणायाः। पूर्वं तस्य सहधर्मिण्या पुत्रकामनया भर्गवः वरितः। सा वनान्तरे पतिसंस्कारं कृत्वा, पतिम् विलप्य दुःखिता अभवत्। तां गर्भिणीं औरवः निगृह्य, तस्य पुत्रः धर्मात्मा, गुणवान्, प्रियः भविष्यतीति सूचितवान्। तद्वचनेन सा मृत्युम् उपरम्य, द्वौ मासौ यावत् औरवाश्रमे बालः अभिवृद्धः। तत्र जन्माद्यः संस्कारः औरवेण कृतः, यथासूत्रग्रहणं च महर्षिणा सम्पन्नम्। औरवस्य उपदेशेन सर्वे वेदाः वेदाङ्गानि च पठितानि; ततः शस्त्रविद्यां अपि उपदिष्टवान्। अग्न्यस्त्रं दत्तवान् देवैरपि दुर्लभम्; तद्वलात् स्वबलात् च स युद्धे महाबलवान् अभवत्। क्रुद्धः सगरः हैहयान् स्वबलात् शीघ्रं निहत्य, लोकप्रसिद्धिम् प्राप्तवान्। तस्मिन्नेव काले शाकाः यवनाः काम्बोजाः पल्लवाः चापि वसिष्ठं शरणं प्राप्तवन्तः। वसिष्ठः तेजस्वी तैः सह संधिं कृत्वा सगरं निगृह्य, तेषां रक्षणं प्रदत्तवान्। सगरः गुरोः वचनं श्रुत्वा स्वप्रतिज्ञां स्मृत्वा धर्मोपायेन तान् निगृह्य, रूपपरिवर्तनं कृतवान्। शाकानां शिरः अर्धं मुण्डितम्; यवनकाम्बोजयोः सम्पूर्णं शिरः मुण्डितम्। पारदान् मुण्डितशिरः पल्लवान् दाढिमन्तः च निगृह्य, सर्वान् जयित्वा धर्मसमूहं स्थापितवान्। सगरः सर्वधर्मविजयी, पृथिवीं जित्वा, अश्वमेधाय शीघ्रं सज्जः अभवत्। यज्ञे प्रवर्तमाने, अश्वः पूर्वदक्षिणसागरतीरे भूमौ प्रविष्टः अपहृतः। ततः पुत्रैः सह सगरः तं देशं सर्वतो विदारयन्, महोदधौ अपि अश्वं न प्राप्तवान्। तत्र शीघ्रं कपिलं आदिपुरुषं लोकनाथं दिव्यं प्रथमं पुरुषं दृष्ट्वा। तस्य जागरणे नेत्रात् अग्निः उत्पन्नः, षष्टिसहस्रं दग्धम्, केवलं चत्वारः अवशिष्टाः। हृषीकेतुः, सुकेतुः, धर्मरथोपरा, शूरः, पञ्चजनः—एते द्विजश्रेष्ठः तस्य वंशप्रवर्तकाः अभवन्। स्वयं श्रीहरिः सगराय पञ्च वरान् दत्तवान्—वंशः, मोक्षः, कीर्तिः, समुद्रः, पुत्रः। तेन कर्मणा सगरः समुद्रत्वं प्राप्तवान्; अश्वं समुद्रात् यज्ञाय पुनः प्राप्तवान्, शतं अश्वमेधान् कृतवान्। महादेवः उवाच—“गङ्गायाः महिमानं ते कथयिष्यामि, यथा श्रवणमात्रेण पापं क्षणेन नश्यति। यः ‘गङ्गा गङ्गा’ इति उच्चरति, शतयोजनदूरात् अपि सर्वपापात् विमुक्तः विष्णुलोकं याति। गङ्गा पद्मन्यासंभूता, पापराशिनाशिनी प्रसिद्धा। नर्मदा, सरयू, वेत्रवती, तापी, पयोष्णी, चन्द्रा, विपाशा च कर्मनाशिन्यः। पुष्या, पूर्णा, दीपा, विदीपा सूर्यप्रभासमृद्धाः—यत् फलम् सहस्रगोदानात् लभ्यते, तत् गङ्गादर्शनमात्रेण सम्प्राप्तम्। गङ्गा परमपवित्रा, ब्रह्महत्यायाः विशेषतः। नरकबद्धानां पापनाशिनी; यत् फलम् ग्रहणसूर्यग्रहणे लभ्यते, तद् गङ्गादर्शनमात्रेण प्राप्तम्। सूर्ये उदिते यथा तमः दूरं गच्छति, तथा गङ्गायाः प्रभावेन पापं नश्यति। सा लोके पूज्या, नित्यशुद्धा, पापनाशिनी। शुभरूपा, विष्णुना प्राचीनकाले सृष्टा, दिव्या माता दुःखितानां पावनी। यथा विष्णुः देवेषु श्रेष्ठः, तथा गङ्गा नदीनां अग्रणी। ये जनाः मासे मागे स्नानं कुर्वन्ति, तेषां त्रिशत्कल्पानां दुःखं न भवति। यत्र गङ्गा, यमुनाः, सरस्वती च सन्ति, तत्र स्नानपानात् मोक्षः निश्चितः। महादेवः पुनः उवाच—“त्वां स्नेहेन वदामि; यत् स्तोत्रं कृतवान्, तत् तव स्तवनम्। यत् खादामि, तव नैवेद्यम्; यत्र गच्छामि, तव प्रेरणया। यदा सुखेन शयामि, तव पादयोः नमः। यत् यत् करोमि, विश्वेश्वर, तेन तुष्टः भव।