एवं तेषां प्राप्तं ऐश्वर्यं मया वर्णितम्। शरीरस्य क्षयम् ज्ञात्वा, वृद्ध्यायासेन क्लान्तः, तदा दानं दातव्यं—कस्य न आशा जायेत? मृतस्य मे पुत्राः अन्ये च बान्धवाः—इमे मित्राणि मम विना कथं भविष्यन्ति? मोहबन्धनात् विमूढः किञ्चिदपि न ददाति। विमूढात्मा मृत्युम् गच्छति, मित्राः बान्धवाः च दुःखेन आक्रान्ताः, मोहबन्धनविपाकेन विक्लवाः, शोकातुराः रोदन्ति। ते दानं दातुं निश्चित्य, मोक्षं च चिन्तयन्ति; तु यदा सः मृतः भवति, हे महराजन्, तदा मोहबन्धनः नश्यति। तदनन्तरं दानं विस्मरन्ति, लोभस्वभावाः न ददाति; मृतः सः, हे महराजन्, यममार्गे महद्व्यथया याति। तृष्णया क्षुधया च पीडितः, अनेकदुःखैः क्लिश्यमानः; अतः स्वयमेव दानं दातव्यं, न संशयः। कस्य पुत्राः पौत्राः, कस्य पत्नी, हे श्रेष्ठराजन्? अस्मिन लोके कः कस्य? अतः दानं दातव्यम्। बुद्धिमन्तः स्वयमेव दानं दातव्यं, न संशयः; अन्नं, पानं, ताम्बूलं, जलं, सुवर्णं च। युग्मवस्त्रं, छत्रं, स्वयमेव, न संशयः; जलपात्राणि बहूनि, हे श्रेष्ठराजन्, जलैः सह। वाहनानि, विविधानि, हे विद्वन्; सुगन्धानि, चम्पाकुर्बकानि, यममार्गे सुखदायिनि। चर्म दातव्यम्, यः सुखसमृद्धिं इच्छेत्; एतेषां दानैः, हे महराजन्, यममार्गः सुलभः। जनः, हे राजन्, यमदूतैः भूषितः याति। अथ एकचत्वारिंशोऽध्यायः। वेनः उवाच—कथं पुत्रः तीर्थं, कथं पत्नी, कथं जनकौ? कथं आचार्यः तीर्थं? विस्तरेण मे कथय। श्रीविष्णुः उवाच—वाराणसी नाम रम्या नगरी, गङ्गया संयुक्ता; तत्र कर्कलः नाम वणिक् निवसति। तस्य पत्नी महती धर्मिष्ठा, पतिसंनता; सततं धर्मे स्थिता, पति-परायणा। सुकला नाम्ना, शुद्धशरीरा, सुगुणा, शुभा; सत्यवाचिनी, नित्यशुद्धा, रम्यरूपा, प्रियप्रिया। एतैः गुणैः युक्ता, सौभाग्यशालिनी, शुभकर्मणा; स वणिक् उत्तमः, विविधधर्मविद्, बुद्धिमान् धर्मात्मा। पुराणवेदधर्मे नित्यं श्रवणे तत्परः; तीर्थयात्रया बहु पुण्यं दत्तवान्। श्रद्धया सः पुण्यतीर्थयात्रायां निर्ययौ; ब्राह्मणैः सह, तस्य वाहकनायकः च। धर्ममार्गे गच्छन्, तस्य धर्मपत्नी सुकला स्नेहपूर्णा, पतिसंनता, तं संबोधयामास। सुकला उवाच—अहम् धर्मपत्नी, प्रिय, पुण्यसखी; पतिमार्गं प्रतीक्ष्य, पतिं देवतायै पूजयामि। द्विजश्रेष्ठ, कदा तव सन्निधिं न त्यजामि? तव छायायाम् आश्रय्य, उत्तमं धर्मं करिष्यामि। यत् पतिसंनता इति कथ्यते, तेन पापं नश्यति, स्त्रीणां मार्गः लभ्यते; लोके धर्मपत्नी सा, या पतिसंनता। युवतीनां पृथक् तीर्थयात्रा पतिना विना न युक्ता; लोके सुखं न, न स्वर्गमोक्षदं किंचित्। जानिहि, सुभ्रुवः, पत्न्या पतिस्य दक्षिणपादः प्रयागः, वामः पुष्करः; या स्त्री एवं चिन्तयति— तस्य पादोदके स्नानात् पुण्यं लभ्यते; स्त्रीणां स्नानं प्रयागपुष्करयोः तुल्यं, न संशयः। पतिः सर्वतीर्थरूपः, पतिः सर्वपुण्यसम्पन्नः; यज्ञादि कर्मफलम्—तत् पतिसेवया लभ्यते। गयादि तीर्थयात्राफलम्—तत् पतिसंनतया लभ्यते; संक्षेपेण कथयामि, मम वचनं शृणु। स्त्रीणां पृथक् धर्मः न, पतिसेवा एव; अतः या सखीभूता, सा सुखं जनयति। तव छायायाम् आश्रय्य आगमिष्यामि, अन्यथा न। विष्णुः उवाच—रूपं, स्वभावं, गुणं, भक्तिं, वयश्च विचिन्त्य— तस्य कोमलता चिन्तयन्, पुनः पुनः कर्कलः—यदि एवं, दुःखपूर्णमार्गे नेतुम् इच्छामि। शीतोष्णैः रूपं नश्यति, अंगानि पद्मकलिकावद् विकसन्ति। वातशीतैः त्वचा श्यामिता, मार्गः कटिनः, पादाः अतीव कोमलाः। तीव्रदुःखं अनुभविष्यति, गन्तुं न शक्नोति; तृष्णया क्षुधया च क्लिश्यमाना, का स्थितिः? वामभागः मम स्थानम्, सुखस्थानम्, हे सुभ्रुवः; सा सदा मम प्रियजीवनम्, धर्मस्य आश्रयः। यदा कन्या नश्यति, तदा अहम् अपि नश्यामि; सा मम सततजीविका, सा जीवितेश्वरी। वनं वा तीर्थं वा न नेष्यामि, एकाकी गमिष्यामि; क्षणं विचार्य, महात्मा कर्कलः— तस्य भावना मनसाः अनुगता, सा तद् अवगच्छति, हे श्रेष्ठराजन्; ततः सुकला पुनः प्रियतमं प्रस्थानाय संबोधयामास।