शृणु, राजन्, पुण्यकथामिमां सुसंहितां। पुरा कश्चिद् राक्षसः पापकर्मा अविमुक्तक्षेत्रे मृतः, यत्र कथ्यते—यः तत्र मृत्युम् आप्नोति, स पापी अपि न नरकं याति; किन्तु तत्र कृतं पापं वज्रसारं दृढं भवति। तेन वज्रदृढेन पापेन मम जन्म दैत्यरूपं जातम्; हिमवत्पर्वतेषु घोरं, अतीव क्रूरं, पापमयम् अस्ति मम जीवनम्। द्विवारं गृध्रवंशे जातः, तिग्मदंष्ट्रः त्रिः व्याघ्रत्वम् आप्तः, द्विवारं सर्पत्वम्, एकवारं उलूकः, ततः पश्चात् एकदा वराहः जातः। एषा, देवि, मम दशमी जन्म राक्षसत्वे; सहस्राणि वर्षाणि मम जन्मेषु गतानि। सौम्ये, नास्ति मे कश्चन उपायः दुःखसागरात् मोक्षाय; अहं त्रयोदश योजनपरिमितं प्रदेशं जीवशून्यं कृतवान्। अनेकानि निर्दोषजीवान् विनाशितवान्; तस्मात् कर्मणः, सुश्रोणि, मम मनः सदा संतप्तम्। यदा त्वां पश्यामि, तदा मम मनः अमृतसिक्तमिव शीतलतां प्राप्तम्; तीर्थस्य फलं कालेन भवति, सत्संगस्य तु तत्क्षणमेव। अतः, सुश्रोणि, सत्संगः बुधैः स्तूयते; एतद् अखिलं दुःखं हृदयस्थं तव उक्तवान्। दुर्लभो हि साधुः, यस्यात्मा न क्लिश्यते; त्वं यथायोग्यं जानासि, नाहं किंचित् अधिकं वदामि। कथं दुःखसागरं तर्त्स्यामि इति चिन्तयन्, सत्संगः सर्वेषां आधारः। क्षीरसागरः हंसाय एव जलं ददाति, न तु बकाय। एवं तस्य वचनं श्रुत्वा, दत्तात्रेय उवाच—तयोः हृदयं करुणया समाकुलम्। तदा काञ्चनमालिनी धर्मदानाय चित्तं संकल्प्य गीतवती—"अहं प्रायश्चित्तं करिष्यामि, त्वं मां रक्षस्व, मा शुचः।" संकल्पपूर्वकं तस्य मोक्षाय यतिष्ये; बहूनि माग्हव्रतानि मया प्रतिवर्षं विधिवत् कृतानि। श्रद्धया, भगवन्, ब्रह्मक्षेत्रयोः श्वेतकृष्णयोः कृतानि; तस्य पुण्यस्य संख्या वक्ष्यामि, राक्षस। मनीषिभिः उक्तं—धर्मः गूढेन आचर्यः; वेदविद्भिः मुनिभिः क्लिष्टाय दानं प्रशस्यते। भगवन्, यदा वर्षा समुद्रे पतति, तदा मेघस्य किं फलं? अहं स्वयम् तस्य पुण्यस्य फलं अनुभूतवती, राक्षस। तत् पुण्यं तुभ्यं दास्यामि, यत् तत्क्षणाद् पापं नाशयति। ततः सा वस्त्रं निःसार्य, कमलकरात् जलं दत्तवती। सा तद् माग्हपुण्यं वृद्धराक्षसाय दत्तवती; तस्य माग्हव्रतस्य अद्भुतं प्रभावं शृणु, राजन्। ततः तद् पुण्यं लब्ध्वा, राक्षसदेहः विमुक्तः; दिव्यं रूपं समुत्पन्नं, सूर्यप्रतिमं दीप्तिमान्। देवयानमारुह्य, हृष्टलोचनः, आकाशे प्रकाशमानः दिशः दीपयन् विराजते। दिव्यरूपधारी स द्वितीयसूर्यवत् विराजमानः, तदा सः काञ्चनमालिनीं साधुषु स्तुतवान्। "भगवति, ईश्वरः सर्वकर्मफलदाता सर्वज्ञः; यत् त्वया मयि कृतं, तत्र मम प्रायश्चित्तं नास्ति। इदानीं करुणया प्रसन्ना भूत्वा, मम अनुग्रहं कुरु; सर्वे धर्ममार्गाः, शुभाः, मां उपदिश त्वं, देवि। मां सर्वकर्मसु पापरहितं कर्तुं शिक्षय; त्वत्तः श्रुत्वा, अनुज्ञां प्राप्य, पश्चात् देवालयं गमिष्यामि।" दत्तात्रेय उवाच—एवं तेन उक्तं धर्म्यम् वचनं श्रुत्वा, काञ्चनमालिनी प्रमुदिता धर्मं प्रावोचत्, राजन्। "सदा धर्मानुगच्छ, प्राणिवधं परित्यज, साधून् सेवस्व, कामरिपुं जय; शीघ्रं परदोषगुणकथां त्यज, सत्यं वद, हरिं पूजय, देवलोकं गच्छ। अस्थिमांसशोणितमयम् आत्मानं त्यज, दारपुत्रादिषु ममत्वं सदा परित्यज; लोकोऽयं क्षणभङ्गुरः, वैराग्यरसे रमस्व, योगे स्थितः भव। स्नेहेन धर्ममार्गं तुभ्यं उक्तम्; तस्मिन् मनः स्थापय, सदाचारयुक्तः भव; राक्षसदेहं त्यक्त्वा, दिव्यतेजोरूपं गृहीत्वा, शीघ्रं सुखेन स्वर्गं गच्छ।" तस्याः धर्म्यं वचनं श्रुत्वा, तुष्टः राक्षसः उवाच—"सदा सुखमयी भूयाः, सदा कल्याणं ते अस्तु। कैलासे शिवसन्निधौ चन्द्रसूर्ययोः पर्यन्तं वस; उमया सह तव प्रेम सदा अविच्छिन्नं अस्तु, सुभगे। माते, सदा धर्मतपसि स्थित्वा, लोभः तव शरीरे मा भवतु, सदा दुःखितानां दुःखनाशिनी भव।" एवं उक्त्वा, सुवर्णाभरणभूषितां साध्वीं प्रणम्य, स राक्षसः सुरपुरं गतः, गन्धर्वैः स्तूयमानः। तदा दिव्याङ्गनाः आगत्य, काञ्चनमालिन्याः शिरसि पुष्पवृष्टिं चकारुः, हर्षविस्मिताः। ताः तां आलिङ्ग्य, प्रीत्या वचनं ऊचुः—"भगे, त्वया अद्भुतं कर्म कृतं, राक्षसस्य मोक्षः दत्तः। तस्य दुष्टस्य भीत्या, कश्चन इमं वनं न प्रविशेत्; अद्य वयं निर्भयाः यथेष्टं विचरामः।" एवं तासां वचनं श्रुत्वा, राजन्, काञ्चनमालिनी दानकर्मणा हृष्टा, तदा आत्मन्येव तृप्तिम् अनुभूतवती। तं राक्षसं शीघ्रं मोचयित्वा, गन्धर्वकन्यासु श्रेष्ठा सा काञ्चनमालिनी, हृष्टा हरालयं ययौ, कृत्येन तुष्टहृदया। यः श्रद्धया एतां कन्याकथां शृणोति, तं राक्षसाः न बाधन्ते, धर्मे च स्थिरचित्तः भवति। ततः, पार्वती उवाच—"अस्मिन द्वीपे कानि तीर्थानि? कथय, धर्मज्ञ। अयं द्वीपः द्वीपानां राजा, पृथिव्यां सदा स्थितः। मम कृपया, प्रभो, तेषां संख्या वद।" महादेवः उवाच—"सः सर्वव्यापी, सर्वेषु भूतेषु सर्वत्र द्रष्टव्यः; यद् यत् सप्तसु लोकेषु दृश्यते, चलं स्थिरं वा।