नरपतिं प्रति भगवान् मधुसूदनः धर्मसंहितां कथाम् एवमुपन्यस्तवान्। जातमात्रस्य पुत्रस्य, चूडाकरणस्य, उपवीतनस्य च कालेषु, ध्वजप्रतिष्ठायाः देवप्रतिष्ठायाश्च यथाक्रमेण विधीनां समयः शुभः स्मृतः। नृपते, कूपस्य, सरःस्य, तडागस्य निर्माणे, गृहकर्मणि च, मातृपूजनस्य च अवसरः श्रीदः कथ्यते। तस्मिन्नेव काले दानं दातव्यम्, यत् सर्वसिद्धिदायकं भवति; स एव कालः शुभः इति, राजेन्द्र, विद्वद्भिः परिगीयते। अथापि शृणु, नरश्रेष्ठ, पापोपद्रवस्य विनाशनं यदा मृत्युकालः समीपवर्ती ज्ञायते। तत्र यममार्गे सुखदं दानं दातव्यम्; कालाः चतुर्विधाः—नित्यः, नैमित्तिकः, काम्यः, शुभः च। परमराजन्, अन्त्यकालः अपि पूर्वं ते निगदितः; एतेषां कालनां स्वकर्मफलप्रदत्वं व्याख्यातम्। पवित्रस्थलस्य चिह्नानि ते कथयिष्यामि; तेषु पुण्यस्थलेषु गङ्गा दीप्तिमती शोभते, यथा सरस्वती अपि। रेवा, यमुना, तापी, चर्मण्वती, सरयू, घर्घरा, वेना—एते सर्वपापहराः नद्यः। कावेरी, कपिला, विषाला, गोदावरी, तुङ्गभद्रा च कीर्तिमत्यः पुण्यनद्यः। भीमरथी पापिनां सदा भीमां जनयति; देविका, कृष्णगङ्गा, अन्याश्च श्रेष्ठनद्यः। तासां शुभकालेषु अनन्तानि तीर्थानि सन्ति; ग्रामे वा वने वा, सर्वत्र नद्यः पावनाः। तत्र स्नानदानादिकं कर्तव्यम्, यत्र तेषां तीर्थनाम न ज्ञायते। तत्र विष्णोः तीर्थत्वेन नाम उच्चारयेत्; अहमेव अस्य तीर्थस्य देवता, नात्र संशयः। भक्त्या यः मम नाम उच्चारयति, स तीर्थे देवेषु, स मम नाम्नः पुण्यं प्राप्नोति। अपरिचिते तीर्थे स्नानदानादौ मम नाम उच्चारयेत्, राजेन्द्र। राजन्, सृष्टिकर्ता एतान्येव नद्यः भूमौ तीर्थस्वरूपेण निर्मितवान्; समुद्राः सर्वपुण्यनिलयाः, सर्वत्र भूमौ व्याप्य स्थिताः। यत्र स्नानदानादिकं क्रियते, तत्र अक्षयफलप्राप्तिः तीर्थानुग्रहेण लभ्यते। सप्तसिन्धवः मानसादयः, ख्यातानि सरांसि, तीर्थरूपाणि, परमपुण्यदायकानि। प्रवाहाः, सरःसि, तडागाः अपि तीर्थरूपेण निर्दिष्टाः; लघूनद्यः अपि, राजेन्द्र, पुण्यस्थलानि सन्ति। कूपं विना सर्वेषु खनितेषु स्थलेषु, मेर्वादिपर्वतेषु, तीर्थरूपाणि सन्ति। यथा यज्ञभूमौ यज्ञः अग्निहोत्रे प्रतिष्ठितः, तथा पितृकर्मणां विशुद्धस्थानानि, देवालयाः च। अग्निहोत्रस्थानं, स्वाध्यायगृहं, गोशाला च गृहाणां श्रेष्ठा पुण्यवती च। यत्र सोमपानं, यत्र देववाटिका, अश्वत्थवृक्षः, यत्र तिष्ठति, तत्र तीर्थं स्यात्। यत्र पिप्पलवृक्षः, वटवृक्षः, अन्यत्र च वनस्पतयः, तत्र अपि तीर्थं प्रतिष्ठितम्। यत्र पिता माता च, यत्र पुराणपाठः, यत्र आचार्यः स्वयम् वसति, तत्र तीर्थं स्यात्। यत्र पतिव्रता धर्मपत्नी, यत्र सुकुमारः पुत्रः, तत्र नूनं तीर्थं। राजमहलः अपि तीर्थरूपेण निर्दिष्टः। अथ वैन्यः पप्रच्छ—"कः पात्रः, भगवन्, यस्मै दानं दातव्यं?" इति। श्रीमाधवः प्रीत्या सस्मितं प्रत्युवाच—"शृणु, राजन्, दानपात्रस्य लक्षणानि। महात्मभिः श्रद्धया विशुद्धैः दानं कस्य दातव्यम्? स ब्राह्मणः स्यात्, कुलीनः, वेदाध्ययनरतः, शान्तः, जितेन्द्रियः, तपस्वी, विशुद्धः, बुद्धिमान्, देवपूजारतः। सत्यवादी, महात्मा, विष्णुभक्तः, वेदविद्, धर्मनिष्ठः, मुक्तिकामरहितः, पाखण्डदृष्टिर्वर्जितः। एवं गुणसम्पन्नः स्वस्रीयो वा, उत्तमः पुरुषो वा पात्रत्वेन ज्ञेयः। कन्या, पुत्रः, जामाता च, एते गुणसम्पन्नाः पात्रत्वेन ज्ञेयाः। आचार्यः, दीक्षितः च अपि पात्रत्वेन निर्दिष्टाः। यः वेदाचार्यः सन् तृप्तिं न प्राप्नोति, स वर्जनीयः; अन्धः, दुष्टः ब्राह्मणः अपि वर्जनीयः। अति कृष्णः, पिङ्गलः, क्रब्बाक्षः, अतीव नीलः, कृष्णदन्तः, म्लेच्छः, धूलिपूर्णः च वर्जनीयः। न्यूनाङ्गः, अङ्गातिशययुक्तः, कुष्ठी, दुष्टनखः, त्वग्व्याधियुक्तः, मुण्डः, वर्जनीयः। यदि ब्राह्मणस्य भार्या पापकर्मणि प्रवृत्ता, तस्य दानं न दातव्यम्, ब्रह्मसमः अपि स्यात्। स्त्रीवशगः, शाखान्दजः, अण्डजः, रोगपीडितः, पिशाचाशनः, एतेषां दानं न दातव्यम्।" एवं श्रीभगवान् धर्मस्य रहस्यं, तीर्थानां माहात्म्यं, दानपात्रस्य च लक्षणानि, राज्ञे सप्रेमं प्रकटितवान्।