तदा सा सुन्दरी राक्षसं प्रीत्याऽन्वपृच्छत्— "भो राक्षस! त्वं किमकर्मणा घोररूपो विकटदर्शनश्च जातः? कृपया स्वकथां विस्तरेण मे कथय।" स तु राक्षसः जिह्वायां लम्बदंष्ट्रः पर्वतगुहानिवासश्च, तस्याः प्रश्नान् श्रुत्वा प्रत्युवाच— "सर्वं यथार्थं ते वक्ष्यामि। त्वं हि कामदः, ग्राहकः, रहस्यवादी, पृच्छकश्च। सत्पुरुषाः तव सद्गुणैः सन्तुष्टाः, सर्वं च त्वयि प्रतिष्ठितम्। सुन्दरीक्षिते! त्वं तैः पूज्या, नूनमहम् मन्ये। शुभे! त्वं शीघ्रं मे पापकर्मणः प्रायश्चित्तं करिष्यसि, अतः सर्वं तव आग्रहे कथयामि। सत्पुरुषेभ्यः दुःखं निवेद्य परमं सुखं लभ्यते। शृणु सुश्रोणि! अहं ऋग्वेदवेद्यः काश्यः वेदविद् अभवम्। पूर्वं महान्तः शुद्धवंशे ब्राह्मणश्रेष्ठः जातः, राजसु पापेषु, शूद्रेषु, जनानाम् मध्ये च। वाराणस्यां पापदानं स्वीकृतवान्, पापिष्ठं कर्म; बहुवारं वार्यमाणः पुनः पुनः तानि ग्राहितवान्, निन्दितः। चाण्डालात् अपि पापदानं न निवारितवान्; तत्र च मूढचित्तः अन्यानि पापानि कृतवान्, यत्किञ्चित् न अकर्तव्यम्। शृणु शुभाङ्गि! अन्यदपि दोषं पवित्रक्षेत्रसम्बन्धि वक्ष्यामि— अविमुक्तेऽल्पपापमपि मेरुसमं भवति; तत्र जन्मनि पुण्यं न सञ्चितम्। चिरकालानन्तरं तत्रैव मृतः, शुभे! अविमुक्तस्य प्रभावात् नरकं न गतः। अविमुक्ते मृतः पापिष्ठोऽपि नरकं न गच्छति, किं तु तत्र कृतं पापं वज्रनिष्ठुरं भवति। तस्मात् वज्रनिष्ठुरपापात् राक्षसत्वं प्राप्तवान्; हिमगिरौ घोरं पापमयम् जन्म मे जातम्। द्वौ काकवंशे जातः, पूर्वं त्रिः व्याघ्ररूपे, द्वौ सर्पे, एकदा उलूकः, ततः पश्चात् वराहः। इयं दशमी राक्षसजन्मनि, तेजस्विनि! सहस्रवर्षाणि युगपद् अतीतानि। मम दुःखसागरात् निःसरणाय उपायो नास्ति; त्रियोजनं क्षेत्रं निर्जनं कृतवान्। बहूनि निर्दोषजन्तूनि हतवान्; तस्मात् कर्मणः, सुकेशान्ते! मे मनः सदा क्लिश्यते। त्वद्दर्शनरसं अमृतवत् मनसि प्रक्षिप्य शीतलतां प्राप्तवान्; तीर्थं कालेन फलं ददाति, सत्सङ्गः तु तत्क्षणमेव। तस्मात् सत्सङ्गं पण्डिताः स्तुवन्ति; सर्वं दुःखं हृदये स्थितं त्वयि निवेदितम्। सत्पुरुषः दुर्लभः, यस्यात्मा न क्लिश्यते; यत्कर्तव्यं त्वया विज्ञायताम्, न अधिकं वक्ष्यामि। कथं दुःखसागरं तरिष्यामि इति चिन्तयन्, सत्सङ्ग एव सर्वेषां आधारः। क्षीरसागरः हंसाय जलं ददाति, न बकाय।" दत्तात्रेय उवाच— "एवं तस्य वचः श्रुत्वा तेषां हृदयानि करुणया गलितानि। तदा काञ्चनमालिनी धर्मदानाय संकल्पं कृत्वा उवाच— 'अद्यैव ते प्रायश्चित्तं करिष्यामि, मा शुचः। दृढनिश्चया तव मोक्षार्थं यतिष्ये; मया प्रतिवर्षं माघव्रतानि विधिवत् अनुष्ठितानि। श्रद्धया ब्रह्मक्षेत्रयोः श्वेतकृष्णयोः कृतानि; पुण्यसंख्याम् राक्षस ते वक्ष्यामि। पुण्यं रहस्ये कर्तव्यम्, इति विद्वांसः; वेदवित् मुनयः क्लिष्टाय दानं स्तुवन्ति। समुद्रे वृष्टिः किं फलाय मेघस्य? पुण्यस्य फलं अहमेव अनुभूतवती, राक्षस। तत् पुण्यं तुभ्यं दास्यामि, यत् पापं क्षिप्रं नाशयति।' इत्युक्त्वा वस्त्रं निःक्षिप्य, हस्तकमले जलं स्थाप्य, माघपुण्यं वृद्धराक्षसे दत्तवती। शृणु राजन्! माघव्रतस्य अद्भुतं प्रभावं। तस्मिन्नेव काले पुण्यलाभेन राक्षसदेहः मुक्तः; दिव्यरूपं सवितृप्रतिमं प्रभासम्पन्नं जातम्। देवयानमारुह्य, हृष्टलोचनः, दिशः स्वप्रभया दीप्तयन् आकाशे बभौ। दिव्यरूपधारी द्वितीयसूर्यवत् दीप्तमान् अभवत्; स तदा काञ्चनमालिनीं सत्सु प्रशशंस। 'भगवति! सर्वकर्मफलदाता ईश्वरः सर्वं वेत्ति; यत्कृतं त्वया मम कृते, प्रायश्चित्ते न किञ्चिदवशिष्टम्। कृपया प्रसन्ना भूत्वा अनुग्रहम् कुरु; सर्वधर्मपथेषु मां उपदिश। सर्वकर्मसु मां शिक्षय, यथा पापं न कुर्याम्; तव वचः शृत्वा, अनुमत्य च, पश्चात् देवलोकं यास्यामि।' दत्तात्रेय उवाच— 'एवं धर्म्यम् प्रियं वाक्यं तेन उक्तं श्रुत्वा काञ्चनमालिनी हृष्टा धर्मं प्रवदति स्म। 'सदा धर्मं आचरेः, प्राणिवधं परित्यज, सत्सङ्गं सेव, कामरिपुं जय; शीघ्रं परदोषगुणकथां त्यज, सत्यम् वद, हरिं पूज्य देवलोकं गच्छ। अस्थिमांसशोणितमयं देहस्नेहं परित्यज, दारपुत्रादिषु ममता सदा त्यज्यताम्; संसारं क्षणभङ्गुरं पश्य, वैराग्यरसास्वादनं कुरु, योगे स्थिरः भव। स्नेहान्मया धर्मपथः प्रोक्तः; तस्मिन् चित्तं स्थाप्य, सदाचारसम्पन्नः भूत्वा, राक्षसदेहं परित्यज्य, दिव्यतेजोमयं रूपं गृहित्वा शीघ्रं हृष्टः स्वर्गं गच्छ।' एवं धर्म्यम् वचः श्रुत्वा, तुष्टः सन्तुष्टः च राक्षसः उवाच— 'सदा सुखी भूयाः, कल्याणं ते सदा अस्तु। शिवसन्निधौ कैलासे चन्द्रसूर्यावधि वस; उमारमणेन तव स्नेहः नित्यं स्थिरः अस्तु, शुभाङ्गि!