पुरातने काले पुरुषश्रेष्ठः पृथुर्महात्मा सर्वज्ञः धर्मात्मा वीर्यवान् च आसीत्। स ब्राह्मणश्रेष्ठेभ्यः यज्ञान् कृत्वा दानानि च अदात्। तं सर्वे जनाः तपस्विनः च मलरहिताः दृष्टवन्तः। ते परस्परं उक्तवन्तः—"एष राजा महाबुद्धिः सत्यधर्मवान्।" स देवादीनां विशेषतः च अस्माकं जीविकादाता, प्रजापालकः पोषकः च भविष्यति। भूमिः, हे महाबुद्धे, प्राचीनकाले बीजं कृतं धारयामास; जनजीवनस्य निमित्तं उपयुक्तं भुक्त्वा स्थिरा अभवत्। ततः, द्विजश्रेष्ठ, जनाः पृथुं शरणं गच्छन्तः उक्तवन्तः—"साधु जीविकां स्थापय, ऋषिवचनानि न सम्पद्यन्ते।" तेषां भोजनं भुक्त्वा भूमिः स्थिरा अभवत्। जनानां महान् भयम् दृष्ट्वा स राजा— ऋषेः आज्ञया धनुष्मान् बाणैः सह, कुपितः नराधिपः भूमिं शीघ्रं अभ्यधावत्। भूमिः भीत्या गजस्वरूपं धारयन्ती वनानि दुर्गाणि च गच्छन्ती लुप्ता अभवत्। राजा तां न पश्यति, द्विजश्रेष्ठ, किन्तु बुद्धिमन्तः उक्तवन्तः—"भूमिः गजस्वरूपं धारणं कृतवती।" ततः राजा गजस्वरूपां भूमिं अन्वगच्छत्; तस्य तीक्ष्णैः बाणैः ताडिता सा— मृगस्वरूपं धारयन्ती भयात् पलायिता अभवत्; राजा सिंहस्वरूपं धृत्वा तां अन्वगच्छत्। क्रुद्धः पृथुः रक्तलोचनः तीक्ष्णैः बाणैः भूमिं ताडयामास। बाणैः ताडिता भूमिः व्यथिता संतप्ता च अभवत्; ततः महिषस्वरूपं धृत्वा पलायितुम् प्रयत्नं अकरोत्। धनुष्मान् राजा तां शीघ्रं अन्वगच्छत्; सा गोस्वरूपं धृत्वा दिवं गतवती। सा ब्रह्माणं विष्णुं च शरणं गच्छन्ती अभवत्; रुद्रादीनां मध्ये सा रक्षणस्थानं न प्राप्नोत्। शरणं न लब्ध्वा भूमिः पुनः वेण्यं पृथुं अभ्यगच्छत्; बाणैः ताडिता सा तस्य समीपं प्रत्यागच्छत्। अञ्जलिं कृत्वा भूमिः पृथुं एवम् उक्तवती—"रक्ष रक्ष!" इति। "अहं भूमिः, हे महाभाग, सर्वाधारः अस्मि; यदि अहं विनश्यामि, सप्तलोकाः विनश्यन्ति।" अञ्जलिं कृत्वा, त्रिलोक्यैः पूजनीया, भूमिः राजानं उक्तवती—"स्त्री न हन्तव्या, हे राजन्।" द्विजश्रेष्ठाः स्त्रीहिंसां महापापं इति घोषितवन्तः; गोहिंसां च महापापं इति उक्तवन्तः। मया विना, हे महराजन्, कथं प्रजाः पोषयिष्यसि? मम अस्थिरत्वे, राजन्, चराचरं सर्वं अस्थिरं भवति। मम स्थिरत्वे सर्वं स्थिरं भवति; मया विना चराचरं सर्वं विनश्येत्। मम विनाशे प्रजाः विनश्यन्ति; कथं प्रजाः पोषयिष्यसि, हे राजन्, मया विना? मया लोकाः स्थिराः भवन्ति; मया इदं विश्वं ध्रियते। मम विनाशे सर्वे प्राणी विनश्यन्ति—नात्र संशयः। यदि प्रजायाः हितम् इच्छसि, भूमिपाल, मां न हन्तव्या; मे वचनं शृणु। विविधैः उपायैः, महाभाग, कार्याणि सिद्धिं यान्ति; विचिन्त्य यथायोग्यं प्रजाः पोषय। मां हत्वा, हे महराजन्, कथं सर्वदा प्रजाः धारयिष्यसि, रक्षिष्यसि, पोषयिष्यसि, हे बुद्धिमन्, मया विना? क्रोधं संयम्य, हे राजन्, अहं अन्नमय्या भविष्यामि, प्रजाः पोषयिष्यामि। अहं स्त्री, न हन्तव्या; हन्यसि चेत्, प्रायश्चित्तम् आप्नोषि। पशुवर्गं प्रविष्टाः अपि स्त्रियां न हन्तव्या इति प्रसिद्धम्। एवं विचार्य, महराजन्, धर्मं न परित्यजेत्। एवं विविधैः वाक्यैः धात्र्या उक्तः नराधिपः पृथुः—"महाक्रोधं त्यज, राजन्; तव शमं प्राप्ते अहं शान्ता भविष्यामि।" एवं भूम्या उक्तः वेण्यः पृथुः, प्रजापतिः, महाभागाय भूम्यै वचनं उक्तवान्, द्विजश्रेष्ठ। पृथुः उवाच—"यदा महान् पापी, एकः दुष्टः, हन्यते, तदा लोकाः धर्मदृष्टाः सुखं जीवन्ति।" "तस्मात्, दुष्टतमो, पापबुद्धिः, हन्तव्यः; तस्मात् सर्वप्राणिनां विनाशकारीं त्वां हनिष्यामि।" "त्वया सर्वाणि बीजानि विनष्टानि; तानि भुक्त्वा स्थिरा भूत्वा, प्रजाः हत्वा, क्व गमिष्यसि?" "दुष्टानां नाशे धर्मजनाः सुखं जीवन्ति; तस्मात् दुष्टः नाश्यः—एष सत्यं न संशयः।" "यत्नेन रक्षितव्यं, तस्मात् धर्मः वर्धते; त्वया महान् पापः उत्पन्नः, प्रजनाशाय।" "यदा लोकदुःखकारिणं, स्वस्य वा परस्य वा, हन्यते, तत्र हिंसायां पापं न अस्ति।" "दुष्टस्य हनने बहवः सुखं यान्ति; भूमेः हनने पापं न भवति, नापि दोषः।" "प्रजायाः हिताय निश्चितं त्वां हनिष्यामि—न संशयः—यदि धर्मानुगता न भविष्यसि।" एवं भूम्याः पृथुः संवादः महात्मनां मध्ये अभवत्।