दत्तात्रेय उवाच— शृणु राजन्, प्राचीनं विचित्रं चैतिहासिकं चरित्रं यत्स्मरणमात्रेण वाजपेययागफलप्रदं भवति। अस्त्यप्सरः काञ्चनमालिनी नाम परमसुन्दरी; सा मागमासे प्रयागे स्नात्वा हरालयं प्रति जगाम। सा गिरिप्रवरस्य कानने स्थित्वा, व्योम्नि आरोहन्तीं वृद्धराक्षसः पश्यति—यो गिरिरूपधारी तत्रासीत्। साऽप्सरः सुवर्णवर्णा, सुन्दरनितम्बिनी, विशाललोचना, चन्द्राननावदना, रम्यकेशिनी, पूर्णस्तनयुवती चाभूत्। तस्याः सौन्दर्यसम्पन्नां रूपशोभां दृष्ट्वा स राक्षसः उवाच—को भवान् पद्मलोचने? कुत्रागतासि? किं ते वसनानि सिक्तानि? किं केशाः स्निग्धाः? कुतोऽसि आगता, भीरु, कथं च व्योम्नि सञ्चरस्येव? केन पुण्येन ते इयं दीप्तिः परमसुन्दरी मोहिनी च देहधारिता? शुभे, केवलं तव वसनात्पतितजलकणैः मम शिरसि पतितेषु, मम सदैव क्रूरं मनः क्षणेन शान्तमभूत्। किमेतस्य निरसस्य जलस्य महत्त्वं? तद्वदस्व मे। धर्मसम्पन्नेव दृश्यसे त्वं, रूपं धर्मविना न जायते। ततोऽप्सर उवाच—शृणु राक्षस, अहमप्सरः कामरूपिणी। प्रयागमागतास्मि, काञ्चनमालिनी नाम मे। मेखला सिक्तास्ति, राक्षस, शुक्लकृष्णयोः सलिलयोः स्नानात्; अद्य कैलासं पर्वतराजं गन्तव्या। तत्र पार्वतीपतिः देवासुरैः पूज्यते। केशबन्धनात्पतितजलेन, राक्षस, तव क्रूरता नष्टा। केन पुण्येन अहं दिव्यरूपिणी कन्या गन्धर्वसुमेधसः पुत्री जातास्मि, सर्वं वक्ष्यामि। पूर्वजन्मनि कलिङ्गपतिनगर्यां गणिका आसं, सौन्दर्यशालिनी सौभाग्यसम्पन्ना च, किन्तु न अहं स्वसौभाग्ये गर्विता। नगरे सर्वयोषितां मध्ये अहमेव रत्नमिवासम्; तत्र सुखानि यथेष्टं भोक्तव्या मया। यौवनेन सर्वं नगरं मोहयित्वा, नानाविधानि रत्नानि, भूषणानि, वित्तं च प्राप्य, सर्वाणि वस्त्राणि, कर्पूरागुरुचन्दनानि च मम मायया लब्धानि। रात्रिचर, स्वगृहे सुवर्णस्य अन्तं न जानामि; कामार्ताः युवानः पादसंसेविनः बभूवुः। मम मायया सर्वान् मोहयित्वा, तेषां सर्वं गृहीत्वा, केचन स्पर्धया मृताः, केचन कामवशे पतिताः। एवं तस्मिन् रम्ये नगरे सर्वेऽर्थाः सिद्धाः; वृद्धावस्थायां प्राप्तायां दुःखिता अभवं—न दत्तं, न हुतं, न जप्तं, न व्रतमाचरितम्। न चतुर्वर्गफलप्रदं देवमर्चितवती, न दुर्गां सम्पद्विनाशिनीं पूजिता, न विष्णुं पापनाशकं स्मृता; केवलं कामलोभेन। न ब्राह्मणाः तृप्ता, न प्राणिनां हितं कृतम्; किंचित्पुण्यं न कृतं प्रमादात्। पापमेव कृतं, शुभे, तेन मनो मे क्लिष्टम्; बहुधा शोकाकुला, ब्राह्मणं शरणं गता। स ब्राह्मणः ब्रह्मनिष्ठः वेदविद्, राजपुरोहितः चासीत्; तं पृच्छामि—कथं पापात् शुद्धिः स्यान्मम? द्विजश्रेष्ठ, कथं पापात् शुभमार्गमवाप्नुयाम्? स्वकर्मदुःखिता, दीनचित्ता अस्मि। पापपङ्कात् मां शास्त्रदण्डेन उद्धर; तव हर्षपूर्णनेत्रात् करुणाजलमपि मय्यपात्यताम्। सर्वे साधवः साधुषु साधवः, साधवः चापि पापेषु साधवः; मम वचनं श्रुत्वा सः मयि दयां दर्शयामास। ब्राह्मण उवाच—जानामि तव सर्वानि निषिद्धकर्माणि, सुन्दरि; शीघ्रं मम वचः शृणु, प्रजापतेः क्षेत्रं गच्छ। तत्र स्नात्वा सर्वपापविनाशः स्यात्; सर्वं चिन्तितं मया, शुभे। अन्यः उपायो नास्ति पापनाशाय; परमं प्रायश्चित्तं ऋषिभिः स्मृतं तीर्थस्नानमेव। भीरु, तीर्थेऽपि अन्तःकृतं पापं त्यक्तव्यं; प्रयागे स्नानात् शुद्धा नूनं स्वर्गं यास्यसि। केवलं प्रयागे स्नानात् जनाः स्वर्गं प्राप्नुवन्ति; अन्यत्र कृतं पापं तत्र क्षिप्रं नश्यति, सुन्दरि। प्रयागे पापं नश्यति, तीर्थकृतं पापं तु न; शृणु भीरु, पुरा इन्द्रः गौतमपत्नीं दृष्टवान्। तां दृष्ट्वा कामवशं गतः सः चुप्त्वा तस्याः समीपमगात्; ततः तस्मात् घोरपापात् तत्फलमपि त्वरया जातम्। ऋषिः इन्द्रं च ताम् च पुरतः स्थित्वा, लज्जास्पदं रूपं तयोः कारयामास। पतिसापेन इन्द्रस्य सहस्रयोषित्चिह्नं जातम्; स देवेश्वरः शिरः झुकित्वा निर्गतः। लज्जितः, दुःखितः, स्वकर्मनिन्दां कुर्वन्, मेरुशिखरे स्थित्वा, शतयोजनविस्तीर्णे जलपूर्णे स्थले, तत्र सुवर्णपद्मकोषे प्रविश्य, सः आत्मनं च कामं च निरन्तरं निन्दन् स्थितवान्। हन्तेयं काममयी वृत्तिः लोके, या क्षणेन पापं जनयति, येन नरः सर्वैः गर्हितः नरकं याति। सा जीवितं, कीर्तिं, यशः, धर्मं, शौर्यं च नाशयति; धिक् मन्येऽहं मन्येऽपि, दुश्चरित्रं मन्येऽहं, आपदां कारणं मन्येऽहं।