नरपतिं प्रति दत्तात्रेयः कथां दिव्यां प्रवृणोति। गङ्गा या पश्चिमदिशं प्रवहति, या च कालिन्द्या सह संयोगमुपगता, सा कोटिशतं पापानि क्षिप्रम् नाशयति, हे राजन्, किन्तु सा माघमासे दुर्लभा दृश्यते। या सुरलोकस्यामृतं कथ्यते, सा वसुधायां वेणीति प्रख्याता; तत्र माघे क्षणमात्रमपि स्थितुं देवेष्वपि दुरापम्। तत्र ब्रह्मा, विष्णु, महादेवः, रुद्रः, आदित्यगणाः, मरुद्गणाः, गन्धर्वाः, लोकपालाः, यक्षाः, किंनराः, नागाश्च, सिद्धगणाः अणिमाद्यैः सिद्धिभिः सम्पन्नाः, सत्यमार्गप्रवर्तकाः, ब्रह्माणी, पार्वती, लक्ष्मीः, शची, मेना, अदिति, दितिश्च, सर्वाः देवपत्नीः, नागकन्यकाः, घृताची, मेनका, रम्भा, उर्वशी, तिलोत्तमा, सर्वाः अप्सरसः, पितृगणाश्च, सर्वे माघमासे वेण्यां स्नानार्थं समायान्ति, नृपते। कृतयुगे ते स्वस्वरूपेण आगच्छन्ति, कलियुगे तु गुप्तरूपेण। प्रयागे माघमासे त्रिदिनस्नानस्य फलं—तत् भूमौ सहस्राश्वमेधैः अपि न लभ्यते। प्राचीनकाले काञ्चनमालिनी नाम्न्यप्सरसा त्रिदिनस्नानस्य फलं कस्यचित् राक्षसस्य दत्तम्, येन सः पापी मुक्तः अभवत्। तदा कार्तवीर्यार्जुनः पप्रच्छ—"भगवन्, कः सः राक्षसः? का वा काञ्चनमालिनी? कथं सा पुण्यं दत्तवती? सः च कथं शुभां गतिम् प्राप्तवान्?" इति। तदा दत्तात्रेयः उवाच—"श्रुणु राजन्! अद्भुतां प्राचीनां च कथां, यः स्मरणमात्रेण वाजपेययज्ञफलदायिनी। अस्ति काञ्चनमालिनी नाम्न्यप्सराः परमसुन्दरी। सा माघमासे प्रयागे स्नात्वा हरस्य निकेतनं प्रति जगाम। पर्वतराजस्य काञ्चनवने सा यदा स्थित्वा दिवं प्रति ययौ, तदा वृद्धराक्षसः, पर्वतरूपधारी, तां ददर्श। सा कनकवर्णा, सुश्रोणी, विशाललोचना, शशिसदृशमुखी, रम्यकेशिनी, उच्चस्तनी च आसीत्। तां दृष्ट्वा स राक्षसः पप्रच्छ—'को भवती, कमललोचने? कुत्रतः आगता? किं ते वसनं स्निग्धम्, किं वा केशाः सिक्ताः? कुतः आगता, भीरु, किं चाकाशे गच्छसि? केन पुण्येन एषा दिव्या, मनोहररूपा, कान्तिः लब्धा?' 'ते वसनस्य बिन्दवः मम शिरसि पतिताः; तेन मम मनः, यद् सदैव क्रूरं, क्षणेन शान्तम् अभवत्। एषा जलस्य किमुत्कर्षः? त्वं धर्मिष्ठा इव दृश्यसे; रूपं हि धर्मात् जायते।' तदा अप्सराः उवाच—'शृणु राक्षस! अहम् अप्सराः, कामरूपिणी। प्रयागं प्राप्तवती, मम नाम काञ्चनमालिनी। स्नानात् मम मेखला सिक्ताऽभवत्, राक्षस। श्वेतकृष्णयोः जले स्नात्वा, कैलासं प्रति गच्छामि। तत्र पार्वतीपतिः देवासुरैः पूज्यते। मम केशजलस्य प्रभावात्, राक्षस, तव क्रूरता निवृत्ता।' 'कस्मात् पुण्यात् अहं दिव्यरूपिणी कन्या, गन्धर्वस्य सुमेधसः दुहिता, जातास्मि? सर्वं कथयामि।' 'पूर्वजन्मनि अहं कलिङ्गराजस्य नगरे वेश्या आसम्, रूपयौवनसम्पन्ना, किन्तु सौभाग्येन न गर्विता। तत्र सर्वयोषितां मध्ये अहं रत्नमिव आसीम्। यथेष्टं भोगान् उपभुज्य, नगरं सर्वं मोहयित्वा, नानाविधरत्नानि, भूषणानि, वित्तं च अलभं।' 'रम्यवस्त्राणि, कर्पूरागुरुचन्दनानि च, सर्वं मायया प्राप्तवती। मम गृहे सुवर्णस्य अन्तः न वेद्मि; कामार्ताः युवानः पादयोः सेवां कुर्वन्ति।' 'मम मायया सर्वान् मोहयित्वा, तेषां सर्वं गृहीत्वा, केचन स्पर्धया मृताः, केचन कामेन पीडिताः। एवं तस्मिन् नगरे सर्वं सुखं प्राप्तवती।' 'परं जरा आगता, तदा दुःखिता अभवम्—न दत्तं, न यज्ञः, न जपः, न व्रतम्। न च धर्मफलप्रदं देवम् अर्चितवती, न दुर्गां पूजितवती, न विष्णुं स्मृतवती, सुखलोभात्। न ब्राह्मणान् तर्पयितवती, न प्राणिनां हितं कृतवती, किंचित् अपि पुण्यं न कृतम्, प्रमादात्।' 'पापमेव कृतम्, शुभे, तेन दुःखिता अभवम्। बहुधा विलप्य, ब्राह्मणं शरणं गता। स ब्राह्मणः ब्रह्मनिष्ठः, वेदवित्, राजपुरोहितः; तं पृच्छामि—कथं पापात् उद्धारः स्यात्?' 'द्विजश्रेष्ठ, किम् उपायेन अहं शुभां गतिं लभेय? स्वकर्मभिः पीडिता, दुःखिता च अस्मि। पापपङ्कात् मां उद्धर, उपदेशाङ्कुशेन; दयार्द्रदृष्ट्या मां सींच, ब्राह्मण।' 'सर्वे साधवः साधुषु साधवः, साधवः च पापेषु अपि साधवः। मम वचनं शृत्वा, तेन कृपा प्रदत्ता।' 'ब्राह्मणः उवाच—"सर्वं तव निषिद्धकर्म जानामि, सुन्दरी। शीघ्रं मम उपदेशं कुरु, प्रजापतेः क्षेत्रं गच्छ।' 'तत्र स्नानं कुरु; तेन तव सर्वं पापं नश्यति। सर्वं चिन्तितं मया, शुभे। अन्यः उपायः न दृश्यते पापनाशाय; मुनिभिः स्मृतः परमः प्रायश्चित्तः तीर्थे स्नानमेव।"' एवं काञ्चनमालिन्याः पूर्वकथा राक्षसस्योक्त्या, स्वयं तस्य पुण्यस्य महत्त्वं प्रतिपाद्य, स्नानस्य गौरवं प्रतिपाद्य च, दत्तात्रेयेन नृपतये सम्यक् निवेदितम्।