शृणु राजन्, स्रष्टा भगवान् प्रजापतिः, प्राणिनां हिताय, महान् पापभारनाशनाय प्रयागतीर्थं प्रतिष्ठापयामास। तत्रैव स्थले, यत्र श्वेतनीलजलसम्पर्कः स्यात्, ब्रह्मणा पुरातनकाले पापिनां मोक्षाय विधानं कृतम्। यः कश्चन शतशः पापैः आविलः अपि सन्, माघमासे सूर्ये मकरराशौ स्थिते, श्वेतनीलजले निमज्जति, स पुनर्जन्म न प्राप्नोति। योऽपि स्त्रीसंगपरायणः नरः, स माघमासे प्रयागे स्नानं कृत्वा परमां गतिं लभते। श्वेतनीलजलधारा या सरस्वत्याः उद्गता, सा जगदुत्पादकस्य विष्णोः पदप्राप्तये मार्गरूपेण सृष्टा। विष्णोर्माया देवैरपि दुष्प्राप्या, दुस्तरा च, सा माघमासे प्रयागे स्नानात् दग्धा भवति। ये प्रयागे माघस्नानं कुर्वन्ति, ते स्वर्गे दिव्यसुखानि भोक्त्वा, विष्णोः चक्रे लीयन्ते। माघे मकरस्थे सूर्ये, यः श्वेतनीलजलं स्पृशति, तस्य पुण्यगणनां चित्रगुप्तोऽपि कर्तुं न शक्नुयात्। यश्च पूर्णरूपेण निमज्जति, तस्य पुण्यगौरवमपि ब्रह्मा वर्णयितुं अशक्तः। त्रिदिनानि प्रयागे माघस्नानस्य फलं शतसंवत्सरव्रतस्य सदृशं भवति। प्रतिदिनं वेण्यां माघस्नानस्य फलं, सूर्यग्रहणे कुरुक्षेत्रे सहस्रकाञ्चनभारदानस्य तुल्यं स्मृतम्। श्वेतनीलजलमधि माघस्नानात् सहस्रराजसूययज्ञफलमप्रमेयमवाप्यते। सर्वे पुण्यक्षेत्राणि सप्त नगर्यश्च माघमासे स्नानार्थं वेण्यां समागच्छन्ति। पापिनां संसर्गात् सर्वाणि तीर्थानि तमोमयानि भवन्ति, किन्तु प्रयागे माघस्नानेन तानि शुद्धानि, निर्मलानि च स्युः। माघमासे स्नानात्, शुक्लकृष्णयोः वर्णयोः, अनन्तकोटिजन्मार्जितपापानि दह्यन्ते। वाङ्मनःकायैः कृतानि पापानि त्रिदिनस्नानेन निश्चितं नश्यन्ति। त्रिदिनानि प्रयागे माघस्नानं कृत्वा, पापं त्यक्त्वा, जीवः जीर्णत्वचं सर्पवत् विसृज्य, स्वर्गं याति। यत्र यत्र गङ्गा प्रविश्यते, तत्र सा कुरुक्षेत्रसमा स्मृता; यत्र तु सा विन्ध्येन संयुक्ता, तत्र दशगुणं पुण्यं भवति। काश्यां उत्तरवाहिनी गङ्गा शतगुणं पुण्यवती, गङ्गायमुनासंगमे तु काशी शतगुणाधिकां पुण्यां स्मृता। एतेषु सर्वेषु, पश्चिमवाहिनी गङ्गा सहस्रगुणं पुण्यदा, तस्याः दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्यापि नश्यति। सा पश्चिमवाहिनी गङ्गा या कालिन्द्या सह प्रवहति, माघे दुर्लभा, तु दशकोटिपापविनाशिनी। या वेणी अमृतसंज्ञा पृथिव्यां, तत्र माघे क्षणमपि लब्धुं देवैरपि दुरापम्। ब्रह्मा, विष्णु, महादेवः, रुद्रः, आदित्या, मरुद्गणाः, गन्धर्वाः, लोकपालाः, यक्षाः, किन्नराः, नागाश्च—सर्वे माघमासे वेण्यां स्नानाय आगच्छन्ति। सिद्धाः, योगशक्तिसम्पन्नाः, धर्माचार्याश्च; ब्रह्माणी, पार्वती, लक्ष्मी, शची, मेना, अदितिः, दितिः, सर्वा देवपत्नीः, नागकन्यकाः, घृताची, मेनका, रम्भा, उर्वशी, तिलोत्तमा, सर्वा अप्सरसोऽपि पितृगणैः सह वेण्यां स्नानाय आगच्छन्ति। कृतयुगे ते स्वस्वरूपेण, कलियुगे तु गुह्यरूपेण आगच्छन्ति। त्रिदिनस्नानस्य फलं पृथिव्यां सहस्राश्वमेधैः अप्यप्राप्यम्। पूर्वं काञ्चनमालिनी तद्विशिष्टमाघत्रिदिनस्नानफलम् एकस्मै राक्षसाय दत्तवती। कः स राक्षसः? का सा काञ्चनमालिनी? कथं स पुण्यं दत्तम्? कथं स सन्मार्गं प्राप्तः? इति कर्तवीर्येन पृष्टे, दत्तात्रेयः प्रोवाच—शृणु राजन्, अतीव चमत्कृतां पुरातनां कथां, यस्य कीर्तनमात्रेण वाजपेययज्ञफलप्राप्तिः स्यात्। अतीव सुन्दरी अप्सराः काञ्चनमालिनी नाम्ना, माघे प्रयागे स्नात्वा, हरस्य निकेतनं प्रति जगाम। सा पर्वतराजस्य काञ्चने काञ्चनवने स्थित्वा, व्योम्नि आरोहन्तीं वृद्धराक्षसः पर्वताकृतिं धारयन् दृष्टवान्। सा सुवर्णवर्णा, सुन्दरश्रोणिः, विशाललोचना, चन्द्रानना, सुललितकेशी, स्तनभरनम्रा च बभूव। तां दृष्ट्वा राक्षसः पप्रच्छ—काऽसि पद्मलोचने? कुतः आगता? किं ते वस्त्राणि सिक्तानि? किं केशा अपि क्लिन्नाः? कुतः आगता सि, किमर्थं व्योम्नि विहरसीति? कस्मात् पुण्यकर्मणा त्वं दीप्तरूपा, अत्यद्भुता, मनोहरवपुः जातासि? तव वस्त्रात् पतितैः सलिलबिन्दुभिः मम शिरसि स्पृष्टे, मम सदैव क्रूरं मनः क्षणेन शान्तमभवत्। एष जलस्य किमुत्कर्षः? त्वं मे कथय, धर्मिष्ठा सि, रूपं हि पुण्यस्य फलमिति। अप्सराः प्रोवाच—शृणु राक्षस, अहम् अप्सराः कामरूपिणी, प्रयागं प्राप्तवती, मम नाम काञ्चनमालिनीति।