पूर्वजन्मे तव वृत्तान्तं वसिष्ठः सोमशर्मणं प्रति यथाक्रमं कथयति। पूर्वे तु जन्मनि, त्वं मण्डं तक्रं घृतं च विक्रयित्वा, पश्चात् दधि अपि विक्रीणवान्। विष्णुमायया मोहितः, दारिद्र्यस्य भीत्या चिन्तितवान्। अन्नस्य मूल्यं अत्यधिकं कृतवान्, दानं कदापि न दत्तवान्, निर्दयः सन्। देवपूजां न कदापि कृतवान्, उत्सवकाले अपि ब्राह्मणेषु दानं न दत्तवान्। पितृकार्ये विश्वासं न कृतवान्, तव धर्मपत्नी तं दिवसं स्मारयति। श्वशुरश्वश्वुर्योर् पितृकार्ये आगते, पत्नीवचनं श्रुत्वा गृहात् निर्गतः पलायितवान्। धर्ममार्गं न कदापि दृष्टवान्, न अपि श्रुतवान्; लोभ एव तव माता, पिता, भ्राता, बान्धवः। धर्मं परित्यज्य लोभमेव धारितवान्, तस्मात् दुःखितः, तीव्रदारिद्र्यपीडितः जातः। दिनं प्रति तव हृदये महती तृष्णा वर्धते, विशेषतः यदा तव गृहे धनं वर्धते। तया तृष्णया अग्निवत् दग्धः, रात्रौ सुप्तः अपि चिन्तया व्याकुलः। दिवसमागते, महामोहैः व्यग्रः सदा चिन्तयति—"कदा सहस्रं, लक्षं, कोटिः, दशकोटिः मम भविष्यति?" "कदा खर्वः, निकर्वः मम गृहे स्यात्?" इति सहस्राणि, लक्षाणि, कोटयः, अर्बुदानि चिन्तयति। खर्वनिकर्वयोः प्राप्ते अपि तव तृष्णा न निवर्तते; सा तव शरीरं परित्यज्य सदा वर्धते। दानं न कदापि दत्तवान्, हविः न दत्तवान्, न अपि धनं भुक्तवान्; यद् भूमौ निहितं, तव पुत्राः न जानन्ति। धनस्य प्राप्त्यर्थं अन्यान् उपायान् सदा अन्वेषितवान्, ब्राह्मणः सन्, सर्वत्र बुद्धिमान् जनान् पृच्छितवान्। खानिजविद्यां, रसायनविद्यां, धातुविज्ञानं च पृच्छति; तृष्णया मोहितः, भ्रमन्, मोहितः। पारसपाषाणं, चिन्तामणिं च सदा चिन्तयति; गुहायां प्रवेशं चिन्तयन्, उत्सुकः पृच्छति। तृष्णाग्निना दग्धः, सुखं न कदापि प्राप्तवान्; तृष्णायाः ज्वलनात्, व्याकुलः, चेतनां नष्टवान्। एवं ब्राह्मणश्रेष्ठ, त्वं मोहितः, कालवशं प्राप्तः; तव पत्नीपुत्राः तं धनं त्वत्तः पृच्छन्ति। तान् कथा न कदापि उक्तवान्, जीवनं परित्यज्य, यमलोकं गतः। एवं तव पूर्वकथा सम्पूर्णं मया प्रकाशितम्। तस्मात् ब्राह्मण, त्वं दरिद्रः, दीनः जातः; यस्य पुत्राः भक्ताः, सदा सुखी भवति। यस्य गृहे धर्मज्ञाः, विद्वांसः, सत्यप्रियाः पुत्राः, धर्मनिष्ठाः, तस्य विष्णुः तुष्टः भवति। विष्णोः प्रसादेन धनं, धान्यं, पत्नी, पुत्राः, पौत्राः, अनन्तं ऐश्वर्यं सुखं च लभते। विष्णोः कृपया विना, पत्नी वा पुत्राः वा, उत्तमं जन्म वा, कुलीनता वा न लभ्यते; सा विष्णोः परमावस्था। एवं वसिष्ठस्य वचनं श्रुत्वा, सोमशर्मा आह—"हे मुनिश्रेष्ठ, पूर्वजन्मे मया कृतं पापं त्वया उक्तम्; शूद्रत्वे अहं तद् पापं वर्जितवान्। ब्राह्मणत्वं मे प्राप्तम्—कथं एतत् अभवत्? सर्वं कारणं कथय, हे ज्ञानविज्ञाननिष्ठ!" वसिष्ठः प्रत्युवाच—"हे द्विजश्रेष्ठ, कर्मनिष्ठं यत् पूर्वं त्वया कृतं, तत् कथयामि; इच्छसि चेत् शृणु। एकः ब्राह्मणः, निष्पापः, सदाचारः, विद्वान्, विष्णुभक्तः, धर्मात्मा, सदा विष्णुनिष्ठः आसीत्। तीर्थयात्रायाः निमित्तं स महात्मा बहु दिनानि पुण्यस्थलेषु एकाकी भ्रमन् तव गृहम् आगतः। स एकं स्थानम् याचितवान्; तव पत्नी सस्नेहम्, त्वया पुत्रैः सह तस्मै दत्तवती। पुनः पुनः स ब्राह्मणः उक्तवान्—'हे ब्राह्मण, मम सुखेन तव उत्तमगृहे वासः भवतु; अयं वैष्णवब्राह्मणः पुण्यवान्।' 'सुखेन वस; इदं गृहम् तव, हे धर्मज्ञ। अद्य अहं भाग्यवान्, अद्य पुण्यं प्राप्तवान्, अद्य तीर्थं प्राप्तवान्।' 'अद्य तव पादद्वयं दृष्ट्वा तीर्थयात्राफलं प्राप्तम्। गवां श्रेष्ठं पुण्यस्थानं तव वासाय अर्पितम्।' तस्य अङ्गानि मर्दित्वा, पादौ च दबित्वा, पुनः जलैः पादौ प्रक्षालितवान्; स तव पादोदकं स्नानाय योजितवान्। ततः तस्मै घृतं, दधि, क्षीरं, अन्नं, तक्रं च त्वं त्वरितं दत्तवान्। एवं तं ब्राह्मणं, महात्मानं, त्वं पत्नीपुत्रैः सह तुष्टवान्। तदनन्तरं, शुभे दिवसे, पुण्ये, आशाढस्य एकादशी आगता, या सर्वपापनाशिनी। तस्मिन्नेव दिवसे, यदा हरिः योगनिद्रां प्रविशति, तद् दिवसः प्राप्तः। तं दिनं प्राप्त्वा, गृहस्थाः सर्वं गृहकार्यं परित्यज्य, विष्णुध्यानं कृतवन्तः। तत्र शुभगीतवाद्यैः महोत्सवः आयोजितः; सर्वे ब्राह्मणाः वेदस्तोत्रैः, शुभजपैः स्तुतवन्तः। एवं तं महोत्सवम् आगत्य, ब्राह्मणश्रेष्ठः तत्र दिवसे स्थितवान्, उपवासव्रतं कृतवान्। एवं तव पूर्वकथा यथाक्रमं वसिष्ठः सोमशर्मणे निवेदितवान्।