दुष्टबुद्धिः स तु व्याघ्रत्वं प्राप्य, पुनः पुनः गर्दभस्य, मार्जारस्य, वराहस्य, तथा सर्पस्य च योनिं प्रविशति। पुनः पुनः स पापात्मा सर्वेषु अधमजन्मसु पतत्येव—विविधेषु पशुषु, पापपक्षिषु, अन्येषु च महान् रूपेषु। स कृतपापः चाण्डालेषु, भील्लेषु, पुलिन्देषु च जायते; एवं पापिनां जन्म सर्वं मया तव उक्तम्। मृत्युकाले च, प्रिये, तेषां भीषणं स्थितिं शृणु; पुण्यपापयोः कर्माणि तव सम्यक् निरूपितानि मया। अधुना अन्यदपि वक्ष्यामि, यदि त्वं पृच्छसि, सन्मानदायिन्। सौमशर्मा उवाच—देवि, त्वया मम सर्वं धर्मस्य परमं मूलं कथितम्; कथं अहं सर्वज्ञं गुणसम्पन्नं पुत्रं प्राप्नुयाम्? यदि जानासि, पुण्ये शुभे च, दाने धर्मे च, सर्वत्र न संशयः, तद् वद, सुभगे। सुमना उवाच—धर्मज्ञं वसिष्ठं गत्वा तं महर्षिं प्रार्थय; तस्मात् नूनं धर्मनिष्ठं प्राज्ञं च पुत्रं प्राप्स्यसि। एवं सुमनया उक्तः सौमशर्मा द्विजोत्तमः प्रत्युवाच—एवं करिष्ये शुभे, तव वचनं न संशयः। इत्युक्त्वा स सः द्विजश्रेष्ठः शीघ्रं वसिष्ठस्य समीपं जगाम—सर्वज्ञं दिव्यं तपस्विनां श्रेष्ठं। गङ्गातटे तत्र तु स धर्मात्मा द्विजोत्तमः तपोवनस्थः तेजसा परिवृतः द्वितीय इव सूर्यः स्थितः। तं महात्मानं तेजस्विनं ब्रह्मनिष्ठं मुनिं दृष्ट्वा राजा भक्त्या ब्राह्मणाधिपतिं नमस्कृत्य पुनः पुनः प्रणेमे। तं ब्रह्मपुत्रं निष्पापं महाशक्तियुतं वसिष्ठं सः उवाच—शुभेऽस्मिन् आसने सुखमुपविश, महाबुद्धे। इत्युक्त्वा योगिनां नाथः पुनः तपस्विनं संबोधयामास—कुशलं ते गृहे पुत्रैः भार्यया दासैः च सर्वदा अस्ति किल? कुशलं ते पुण्यकर्मसु, अग्निषु, भगिन्यः, रोगरहितं चाङ्गानि, धर्मे च स्थितः सदा किल? एवं ब्रुवाणः स मुनिः पुनः सुषर्मणं उवाच—प्रियं वा प्रीतिकरं किमपि ते करवान्, ब्राह्मणश्रेष्ठ? इत्युक्तः स कुंभजः मुनिः तस्य ब्राह्मणस्य कथनं चकार; एवं वसिष्ठो महायशाः मुनिश्रेष्ठः उक्तः सन्— स महात्मानं वसिष्ठं तपस्विनां श्रेष्ठं सः उवाच—भगवन्, मम वाक्यं शान्तचित्तेन शृणु। यदि त्वं मम प्रियं कर्तुमिच्छसि, मुनिश्रेष्ठ, मम प्रश्नं संशयं च निवारय, ब्राह्मणश्रेष्ठ। केन पापेन दरिद्रता जायते, पुत्रैः च सुखं न भवति? तद् वद, पितः, केन पापेन एष मे संशयः जायते। महामोहग्रस्तः अहं प्रियया पत्न्या उपदिष्टः; तया प्रेषितः पितरं तव समीपं दुःखितः आगतः। सर्वं संशयानां नाशनं वद, संसारबन्धनात् मोक्षदः भव। वसिष्ठ उवाच—पुत्राः, मित्राणि, भ्रातरः, अन्ये च बन्धवः—एते पञ्चविधाः समूहाः संगात् जायन्ते। एते सर्वे पूर्वं हर्षेण ते उक्ताः, ऋणबद्धाः सर्वे; ते सर्वे दुष्पुत्राः, ब्राह्मणश्रेष्ठ। अधुना तव पुरतः धर्मपुत्रस्य लक्षणं वक्ष्यामि—यस्यात्मा पुण्ये स्थितः, सदा सत्यधर्मे रतः। शुद्धज्ञानसम्पन्नः, तपस्वी, वक्तॄणां श्रेष्ठः, सर्वकर्मसु दृढः, वेदाध्ययनरतः। सर्वशास्त्रवित्, देवब्राह्मणपूजकः, सर्वयज्ञकृत्, दाता, अनासक्तः, मधुरभाषी। विष्णुध्यानपरायणः, सदा शान्तः, जितेन्द्रियः, सदा मित्रः, पित्रोः मातरश्च भक्तः, सर्वबन्धुषु स्नेही। विद्वान् कुलत्राता, वंशपोषकः; एतेन गुणसम्पन्नः स पुत्रैः सह सुखदः। अन्ये केवलं बन्धुतया सम्बन्धिनः, दुःखदुःखप्रदाता; तादृशः निष्फलः कः उपयोगः? आगच्छन्ति च यान्ति च, सर्वे तीव्रं दुःखं ददति; एते सर्वे पुत्ररूपेण लोके सन्ति। पूर्वजन्मनि यत् पुण्यं त्वया सञ्चितं तद् अहं सम्यक् वक्ष्यामि—पुनः एतत् अद्भुतं चरितं शृणु। वसिष्ठ उवाच—पूर्वजन्मनि त्वं शूद्रः अभूत्, विप्रवर, कृषकः, अज्ञानवान्, महालोभयुक्तः। एकपत्नीका, सदा विरोधिनी, बहुपुत्रसम्पन्नः, दानं न कृतवान्; धर्मं न जानाति, सत्यम् अपि न शृणोति। दानं न दत्तवान्, शास्त्रं न अधीतवान्, तीर्थयात्रां न कृतवान्, विप्रवर। कृषिकार्ये पुनः पुनः प्रवृत्तः, सर्वपशुगोपालनं च कृतवान्, द्विजश्रेष्ठ। तथैव महिषाश्वपालनं पुनः पुनः कृतवान्; तादृशं कर्म पूर्वं त्वया कृतम्, विप्रश्रेष्ठ। महान् धनसम्पत्तिं लोभेन सञ्चितवान्, किन्तु पुण्यार्थे तं न व्ययितवान्। पात्रे दानं न दत्तवान्, दुर्बले दृष्ट्वापि न दत्तवान्; दयया न दत्तवान्, केवलं धनं सञ्चितम्। सर्वाः गावः, महिषाः, अन्ये च पशवः त्वया सङ्गृहीताः; तान् विक्रय्य, विप्र, महान् धनं सञ्चितम्।