सुमना देवी धर्मसंवादे सोमशर्मणः प्रश्नं शृण्वन्ती कथायाः आरम्भं करोति। तस्य पुण्यस्य प्रसादेन, यो ब्राह्मणः महात्मा भवति, अथवा क्षत्रियः, स पुण्यकुले जन्म लभते। तथैव, यदि वैश्यः धनसम्पन्नः, महापुण्ययुक्तः, बुद्धिमान् च भवति, स धर्मे रमते, पुनः पुण्यकर्माणि आचरति। ततः सोमशर्मा सुमनां प्राह – “साध्वी, पापिनां मृत्युसमये के लक्षणानि भवन्ति? यदि जानासि, विस्तरेण कथय।" सुमना प्रत्यवदत् – “प्रिय, शृणु, सिद्धैः श्रुतं यथाऽहम्। पापिनां मृत्युसमये यानि चिह्नानि दृश्यन्ते, तानि वक्ष्यामि। महान् पापी यत्र तिष्ठति, तत्र भूमिः मलमूत्राशुद्धा, दुष्टैः पूर्णा, पापमयी अस्ति।” “दुष्टात्मा ताम् अशुद्धभूमिं गच्छति, तत्र महतीं वेदनां प्राप्य, चाण्डालस्थानं प्राप्य, दुःखेन मृत्युम् उपैति। किंशुकशाला वा वेश्यागृहं वा, शौचकारगृहं प्रविश्य, तत्र मृत्युम् उपैति। हड्डिकूटैः, त्वक्-नखैः, अशुद्धैः, पापमयी स्थले वसन्, तत्र निश्चितं मृत्युम् उपैति। अन्यत्र पापस्थानं गत्वा, मृत्युपथं प्राप्नोति। तस्मिन् काले यमदूतानां क्रियाः वर्णयिष्ये।" "ते दूताः भीषणा, घोररूपाः, अतीव कृष्णवर्णाः, विशालपोटाः, पिङ्गाक्षाः, हरितनीलवर्णाः, क्षीणवर्णाः, महापोटाः। अतिविस्तीर्णाः, विकृताङ्गाः, शुष्कमांससदृशाः, तीक्ष्णदंष्ट्राः, भीषणमुखाः, सिंहमुखाः, नागहस्ताः। तान् दृष्ट्वा, पापी कम्पते, पुनः पुनः त्रसितः भवति। ते दूताः घोरं नादं कुर्वन्ति।" "सर्वे दूताः तं कर्णमूलं गृहीत्वा, ग्रीवा-कटी-जठरत्रयं रज्जुभिः बद्ध्वा, भूमौ निपात्य, 'हाहा' इति क्रन्दन्ति। तस्य मृत्युकाले कर्माणि कथयिष्यामि। परद्रव्यहरणं, परस्त्रीगमनं, परधनस्य ऋणरूपेण ग्रहणं, पुनः लोभात्, स्वादात्, मोहात् न प्रत्यर्पणम्, दानस्य अन्यायग्रहणम् – एतत् महापापानि।" "सर्वाणि एतानि, पूर्वकृतानि पापानि च, मृत्युकाले ग्रीवामूलं गच्छन्ति। महान् पापी तानि अवश्यं अनुभवति, कफं बाध्यन्ति, तेन तीव्रदुःखं जायते। तीक्ष्णवेदनया ग्रस्तः, कण्ठे घर्घरध्वनिं कुर्यात्, क्रन्दति, कम्पते, पुनः मातरं पितरं ह्वयति।" "भ्राता, पत्नी, पुत्रान् पुनः पुनः स्मरति; महापापात् मोहितः, पुनः विस्मृतिम् आप्नोति। प्राणाः दुःखेन ग्रस्ताः, पतन्ति, कम्पन्ते, पुनः पुनः मूर्छाम् उपयान्ति। एवं दुःखेन पीडितः, मोहग्रस्तः, प्राणाः तीव्रक्लेशेन कम्पन्ते।" "अपानमार्गेण प्राणाः निर्गच्छन्ति; शृणु, प्रिय, यथा गच्छन्ति। जीवः लोभ-मोहग्रस्तः, यमदूतैः नीयते; तस्य दुःखं वक्ष्यामि।" "यमदूतैः अंगारपथेन तृष्टः, तं पापात्मानं पुनः पुनः संघर्षन्तं नयन्ति। द्वादशादित्यतेजसा तप्तः, तं पथं नीयते, सूर्यरश्मिभिः क्लेशितः।" "दुर्गमशैलपथं, निर्छायं, तं दुर्मनाः पापात्मा नीयते, तत्र तृष्णा-क्लेशेन पीडितः। यमदूतैः दण्डैः, खड्गैः, परशुभिः, चाबुकैः ताडितः, निन्दितः च।" "शीतपथं पुनः प्राप्तः, वातेन आक्रान्तः, शीतात् दुःखितः, न संशयः। यमदूतैः विविधदुष्करपथेषु नीयमानः, स पापात्मा, देवद्वेषी, ब्राह्मणद्वेषी।" "सर्वपापकर्मनिरतः, यमदूतैः नीयते; यमं कृष्णपिञ्जलसमुद्रसदृशं पश्यति। तं भीषणं, घोरं, भयङ्करं, रोगयुक्तं, चित्रगुप्तसहितं पश्यति।" "द्विजश्रेष्ठ, धर्मराजं महिषारूढं, मृत्यु-सदृशं, भीषणमुखं, तीक्ष्णदंष्ट्रं पश्यति। पीतवस्त्रधारी, गदाधारी, रक्तचन्दनलेपनः, रक्तमालाभूषितः, गदायुक्तः, भीषणदर्शनः।" "स पापी विशालरूपं यमं पश्यति; तं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, धर्मतः बहिष्कृतः।" "यमः तं पापिनं, धर्मकण्टकं, पश्यति, तं महान् दुःखैः, यातनाभिः, क्रूरदण्डैः दण्डयति।" "सहस्रयुगपर्यन्तं तं पच्यते; पुनः पुनः विविधनरकेषु क्लेशितः।" "पापकर्मी कृमिसङ्घे नरकयोनिं गच्छति; मलमयि दुःखितः, मूर्चितः, करुणरवं कुर्वन्।" "एवं पापात्मा मृत्युम् उपैति; तस्माद् पापी कर्मफलं अनुभवति।" "अधुना तस्य पुनर्जन्मानि वक्ष्यामि; श्वशतजन्मानि प्राप्त्वा, पुनः पापम् अनुभवति।