पद्मपुराणस्य चतुर्थे खण्डे, द्वादशे अध्याये, एषा कथा प्रवहति— मणिमुक्ताभरणैः शोभिता, शुद्धा, मनोहरस्मितवदना, सा श्रद्दा महाभाग्यवती, पश्य पश्य, आगता। सा बुद्ध्याऽतिभारिता, ज्ञानसम्पूर्णा, शुभसुखासक्ताऽस्ति, सुसंस्थिताऽतीव शुभा। सर्वाभिलषितवस्तुनि ध्यानयुक्ता, विश्रुता जगज्जननी, सर्वाभरणविभूषिता, पूर्णस्फिग्गण्डा। गौरवर्णा, हारवस्त्रविभूषिता, सा मेधा, हे महाबुद्धे, तव समीपे प्रतिष्ठिता। हंसचन्द्रसदृशी, मुक्ताहारधारिणी, सर्वाभरणशोभिता, प्रशान्ता, बुद्धिमती। शुक्लवस्त्रधारिणी, शतदलपद्मे शयाना, ग्रन्थधारिणी, पद्मे स्थिताऽस्ति, नित्यदीप्तिमती। सा प्रज्ञा महाभाग्यवती, भगवतः समीपं आगता, लाक्षारसवर्णा, नित्यं प्रशान्ता। पीतपुष्पमालया भूषिता, हारकंकणविभूषिता, अङ्गुलीयकब्रह्मकुण्डलशोभिता। देवी नित्यं दीप्तिमती, पीतवस्त्रविभूषिता, त्रैलोक्यस्य हितपोषणाय, द्वितीयरूपेण। हे द्विजश्रेष्ठ, यस्य गुणाः नित्यं स्तूयन्ते, सा दया, तव समीपे आगता, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ। एषा वृद्धा, धर्मपत्नी, तपस्विनी, मम माता, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ; अहं धर्मः, त्वं व्रते स्थितः। इदं ज्ञात्वा, शान्तिं गच्छ; मां रक्ष। दुर्वासा उवाच—यदि धर्मः अधुना मम समीपे आगतः— एतस्य कारणं वद, किं धर्मं त्वं मम कर्तुम् इच्छसि। धर्मः उवाच—किं क्रुद्धः, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ? किं दोषं एतेषां कृतवन्तः? कारणं वद, दुर्वास, यदि उचितं मन्यसे। दुर्वासा उवाच—हे देव, शृणु यत् कारणं येन अहं क्रुद्धः। आत्मनिग्रहशुद्ध्याः तीव्रतपसा, मम शरीरं शुद्धीकृतम्; लक्षवर्षाणि तपः कृतम्। एवं मां पश्यसि, दया तदनुसारं आचरति; अतः अहं क्रुद्धः, अद्य शापं दास्यामि। इति श्रुत्वा, धर्मः तं प्रत्युवाच। धर्मः उवाच—यदि अहं विनष्टः, हे बुद्धिमन्, लोकः विनश्यति। अहं दुःखस्य मूलम्, हे प्रिय, अहं महतीं पीडां ददामि, हे ब्राह्मण; पश्चात् सुखं ददामि, यदि सत्यम् न त्यज्यते। पापं सुखस्य मूलम्, पुण्यं दुःखेन लभ्यते; तस्मात् यदा पुण्यं क्रियते, जीवाः जीवनं त्यजन्ति। एवं महत् सुखं ददामि, पश्चात्, न संशयः। दुर्वासा उवाच—येन सुखं लभ्यते, तेन महत् दुःखं अपि लभ्यते। यदा मर्त्यः तद् त्यजति, अन्यः तद् भुङ्क्ते; कः तद् सुखं जानाति? न कश्चित् निश्चित्यं पश्यति। तद् न अहं निष्ठं कल्याणं पश्यामि; यत् त्वया कृतम्, तद् अन्यायम्। येन शरीरेण कर्म कृतम्, तद् सुखं न भुञ्जते। एकः अन्यस्य कर्मणा दुःखं भुङ्क्ते, अन्यः तद् सुखं भुङ्क्ते; कः तद् सुखं जानाति, वा धर्मः न्यायः? एकः अन्यस्य कर्मणा दुःखं भुङ्क्ते, पुनः अन्यः सुखं लभते; जनः धर्मं भुङ्क्ते, सर्वं कल्याणसम्पन्नम्। एवम् पुण्यं लभ्यते, तेन तद् फलम् भुञ्जते; कृतं पुण्यं पुनः अन्येन भुञ्ज्यते। सर्वं तद् सुखं प्रकृत्या कथ्यते; यत् धर्मशास्त्रे विधीयते, तत् सर्वत्र क्रियते, न अन्यथा। येन शरीरेण कर्म कुर्वन्ति, तेन शरीरेण दुःखं भुङ्क्ते; परत्र तदनुभवति, इह अपि तथैव। एतद् ज्ञात्वा, धर्मात्मा यत्नपूर्वकं आचरति; यथा चौराः महापापिनः स्वशरीरेण दुःखं भुङ्क्ते। यदि ते तीव्रं दुःखं भुङ्क्ते, तर्हि सुखं न अनुभवन्ति? धर्मः उवाच—येन शरीरेण दुष्टाः पापं कुर्वन्ति— तेन शरीरेण दुःखं नूनं भुङ्क्ते; एषः पापस्य फलम्। एकः दण्डः धर्मशास्त्रज्ञैः श्रेष्ठः इति कथ्यते। तं दण्डं धर्ममूलं विद्धि, तं तत्त्वेन योजय। दुर्वासा उवाच—एषा युक्तिः न मया स्वीक्रिता; शृणु, हे धर्मराज, यथार्थम्। अहं क्रुद्धः, तव त्रीन् शापान् दास्यामि; अन्यथा न अस्ति। धर्मः उवाच—यदा त्वं क्रुद्धः, हे महर्षे, मां क्षमस्व। त्वं न क्षमसि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ; मां दासीपुत्रं कुरु। मां राजानं कुरु, चाण्डालं अपि कुरु, हे महर्षे। हे ब्राह्मण, नमन्तं सदैव प्रसन्नं मुखं दर्शय। ततः दुर्वासा, क्रुद्धः, धर्मं शप्तवान्। दुर्वासा उवाच—अद्य धर्मात् राजानं भव, दासीपुत्रं अपि; अन्यथा न अस्ति। चाण्डालजन्मं गच्छ, धर्म, यथेष्टं गच्छ। एते त्रीन् शापान् दत्त्वा, स द्विजश्रेष्ठः निर्गतः; एवं धर्मः प्राचीनकाले दृष्टः। सोमशर्मा उवाच—शप्तः धर्मः तेन महात्मना कः आसीत्? तस्य रूपं वद, यदि जानासि, हे सुन्दरी। सुमना उवाच—भारतवंशे जातः धर्मः युधिष्ठिरः अभवत्; विदुरः दासीपुत्रः, अन्यं अपि वक्ष्यामि। यदा राजा हरिश्चन्द्रः विश्वामित्रेण पीडितः, तदा चाण्डालत्वं प्राप्तवान्; स धर्मः महाबुद्धिः आसीत्। एवं धर्मः महात्मा कर्मफलम् अनुभवति; दुर्वासाशापेन, यद् पूर्वं उक्तं, तत् सत्यम्।