धार्मिकः पुरुषः त्रिविधैः कर्मभिः धर्मं उत्पादयति। तस्य धर्मः निर्मलचित्तस्यैवमुपकारकः पुण्याय भवति। यः पण्डितः यद् इच्छति, तदपि दुष्करं सुलभं प्राप्नोति। सोमशर्मा सुमनां प्रेक्ष्य प्रेम्णा पृष्टवान्—“कः धर्मस्य रूपं? किमस्याङ्गानि, सुन्दरि?” सः पुनः प्रार्थयामास—“श्रद्धया श्रोतुमिच्छामि, प्रियतमे, स्नेहेन मे कथय।” सुमना उवाच—“इह लोके धर्मस्य रूपं कश्चन न दृष्टवान्, द्विजश्रेष्ठ। अस्य मार्गः अदृश्यः, तत्त्वं सत्यमेव; न देवैर्न दानवैः साक्षात् दृष्टः। अत्रिवंशेऽनसूयायाः पुत्रो द्विजः महर्षिः जातः। तेन दत्तात्रेयेण सदा महाधर्मः दृष्टः। एते द्वौ महात्मानौ परं तपः कृतवन्तौ। धर्मेणैव, तपसा, बलवत्ता च जीवन्तौ, इन्द्रात् अधिकं रूपशोभायुक्तौ, प्रख्यातौ अभवताम्। दशसहस्रवर्षाणि तौ वनवासिनौ, वायुभक्षिणौ, निराहारौ, तेजस्विनौ अभवताम्। तेनैव काले दशसहस्रवर्षाणि तौ तपः कृतवन्तौ; सहजेनैव तेन धर्मः प्रकटितः। पंचाग्निसंस्कारः तयोः तावत्कालं साधितः, त्रिः प्रतिदिनं तौ तं चक्रतुः, निराहारौ अपि स्थितवन्तौ। जलमध्ये स्थितौ दत्तात्रेययोगिनासहितौ, दुर्वाससार्षिणा सह, तपसा क्षीणदेहौ। तदा स धर्मात्मा महर्षिः धर्मे कोपं चकार; स महर्षिः कोपितः सन् धर्मे क्रुद्धः अभवत्। तदा धर्मः स्वेन रूपेण तत्र समुपस्थितः, ब्रह्मचर्यादिगुणयुक्तः, तपसा च, प्राज्ञः। सत्यम् ब्राह्मणरूपेण, तथैव ब्रह्मचर्यम्; तपः द्विजेषु श्रेष्ठम्, आत्मनिग्रहः पण्डितलक्षणम्। नियमः महाप्राज्ञरूपेण, दानं च, अग्निहोत्रिणरूपेण सर्वेऽत्र समागताः, अत्रेः वंशधर। क्षमा, शान्तिः, लज्जा, अहिंसा, अनृताभावः—एते सर्वे स्त्रीरूपेण आगताः, द्विजोत्तम। बुद्धिः, विवेकः, दया, श्रद्धा, प्रज्ञा, सदाचारः, शमः, पञ्चमहायज्ञाः, वेदाः चाङ्गोपाङ्गसहिताः अत्र सन्निहिताः। सर्वे स्वस्वरूपेण सिद्धिं प्राप्तवन्तः; पुण्यकर्माणि, अग्न्याधानादयः, अश्वमेधादि महायज्ञाश्च अत्र दृश्यन्ते। सौन्दर्यशोभायुक्ताः, सर्वाभरणभूषिताः, दिव्यमाल्यवस्त्रधारिण्यः, दिव्यगन्धानुलिप्ताः। मुकुटकुण्डलधारिण्यः, दिव्याभरणभूषिताः, तेजस्विन्यः, रमणीयाः, दीप्त्या परिवृताः। एवं धर्मः स्वसैन्येन सहितः तत्र समुपस्थितः, यत्र दुर्वासाः कोपसमन्वितः, कालरूप इव, वर्तते। धर्मः उवाच—“कस्मात् क्रुद्धोऽसि, तपोधन? क्रोधः हि पुण्यं नाशयति, तपश्च; असंशयं। क्रोधात् सर्वनाशः स्यात्, तस्मात् त्याज्यः; शमेनैव उत्तमं तपः फलं लभ्यते।” दुर्वासाः उवाच—“को भवान्, ये च एते द्विजश्रेष्ठाः त्वया सह आगताः? सप्त स्त्रियः सुन्दरीः भूषिताः अपि तिष्ठन्ति। सर्वं विस्तार्य मम समक्षं ब्रूहि, महाप्राज्ञ।” धर्मः उवाच—“एष ब्राह्मणरूपधारी सर्वतेजसा युक्तः। दण्डी, शान्तः, कमण्डलुधारी, ब्रह्मचर्यं त्वत्समक्षम् आगतम्। अन्यं पश्य, कपिलं, ताम्रलोचनं, एष सत्यम्, द्विजोत्तम। एष धर्मनिष्ठः, वैश्वदेवरूपेण दीप्तिमान्; यत्तपः त्वया कृतं, तद् सर्वैर्देवैः अनुमोदितम्। एष त्वत्समीपं गतः, सौम्यवाक्ययुक्तः, तेजस्वी, सर्वभूतदयान्वितः। एष आत्मसंयमः, यः त्वां नित्यं धारयति; जटिलः, कठोरः, ताम्रवर्णः, घोरः, महाबलः। पापनाशकः, खड्गधारी, महाशान्तः, पुण्यश्च, नित्यं धर्मकृत्यरतः। नियमः त्वत्समीपं प्राप्तः, अखण्डः, महातेजाः, शुद्धस्फटिकसदृशः। कमण्डलुधारी, दन्तकाष्ठधारी, एष शौचः, त्वत्सन्निधौ आगतः। सा महापुण्या, सुभगा, सत्याभरणभूषिता; सर्वाभरणशोभायुक्ता, एष शुश्रूषा आगता। सा स्थिरा, शान्तदेहा, शुभ्राङ्गी, स्मितानना; पद्महस्ता, पद्मलोचना, सा धात्री, परमपद्मसमाना। दिव्याभरणभूषिता, क्षमा आगता, द्विजोत्तम; अतिशान्ता, दृढा, शुभगुणैः सहिताः। दिव्यरत्नदीप्ता, दिव्याभरणभूषिता, शान्तिः ज्ञानरूपेण त्वत्समीपं प्राप्ता। पुण्यकर्मरता, सत्यवती, मितभाषिणी, अकल्पा त्वत्समीपमागता। सा शान्ता, क्षमायुक्ता, सर्वाभरणभूषिता; पद्मासना, रमणीया, श्यामवर्णा, कीर्तिमती। एषा अहिंसा, सुभगा, त्वत्समीपमागताः; तस्याः अङ्गानि तप्तकाञ्चनसदृशवर्णानि, रक्ताम्बररता। सा महाशान्ता, मन्त्रकुशला, सर्वत्र समदृष्टिः; ज्ञानावस्थया आविष्टा, शुभहस्ता, तपस्विनी।” एवं धर्मः स्वसैन्येन सहितः, सर्वैः शुभलक्षणैः उपेतः, दुर्वाससं प्रति धर्मरूपाणि सर्वाणि दर्शयामास।