सोमशर्मा दुःखितः धर्मज्ञं सुमनां प्रति निवेदयति—“कस्मिन् पापेण धनं मम हरितं, न वेद्मि; तथा पुत्रहीनः अस्मि, एष मे शोकस्य कारणम्।” ततः सुमना स्निग्धया वाचा प्रत्यवदत्—“शृणु, संशयहरं वक्ष्यामि, यथार्थं शिक्षायाः स्वरूपं, सर्वज्ञानदर्शनं च। लोभः पापस्य बीजं, मोहः तस्य मूलं; असत्यं तस्य काण्डं, मायैव तस्य विस्तीर्णं शाखाः। दम्भः कुटिलता च तस्य पत्राणि, सदा दुष्टसंकल्पयुक्तानि; अनृतं तस्य गन्धः, अज्ञानं तु फलम्। कपटः, मिथ्याशास्त्रः, धृतिमिथ्या, ईर्ष्या च—एते क्रूराः पापाः मोहवृक्षस्य मायाशाखासु विहरन्ति पक्षिणः इव। अज्ञानं तस्य विपुलं फलम्, तस्य फले रसान्यधर्मः; तृष्णाजलेन पुष्टः, तस्य रसा श्रद्धाहीनता। अधर्मः तस्य मधुरः मोहकः च रसं, तीव्रं रमणीयं च दृश्यते; एवं लोभवृक्षः फलैः समृद्धः। यः तस्य छायायां शरणं गच्छति, तत्र तृप्तिं लभते, सः तस्य पक्वफलानि प्रतिदिनं भुङ्क्ते। फलस्य स्वादं आस्वाद्य, अधर्मपोषितः, यः मनुष्यः तत्र तुष्टिम् अनुभवति, सः पतनं प्राप्नोति। तस्मात् चिन्तां त्यज्य, लोभं नोत्पादयेत्; नापि धन-पुत्र-दारादिषु सततं चिन्तया दह्येत। बुद्धिमान् पण्डितः पथं भिन्नं अनुवर्तते, मूढः तु सदा चिन्तयति—‘कथं धनं प्राप्त्ये?’ ‘कथं उत्तमां पत्नीं प्राप्त्ये? कथं पुत्रान्?’—इति सः सदा मोहितः दिवा-रात्रं चिन्तयति। क्षणमात्रं सः चिन्तायां महत् सुखं पश्यति, ततः ज्ञानं पुनः आगच्छति, सः पुनः महाशोकेन पीड्यते। मित्राणि, बान्धवाः, पुत्राः, पितरः, मातरः, दासाः—एते सर्वे सम्बन्धिनः भवन्ति, पत्न्यः अपि। तदा सोमशर्मा सुमनाम् उवाच—“भगवति, विस्तरेण उक्तं सम्बन्धं वद, येन एते सम्बन्धिनः—धनं, पुत्राः, अन्ये च—बद्धाः सन्ति।” सुमनाः प्रत्यवदत्—“केचित् ऋणेन बद्धाः, केचित् निक्षेपग्रहणेन; केचित् लाभदायिनः, अन्ये तु उदासीनाः। एतेषु चतुर्षु भेदेषु पुत्राः, मित्राणि, पत्न्यः, पितरः, मातरः, दासाः, स्वजनाः च जाताः। प्रत्येकः पृथग् सम्बन्धेन भूमौ जातः; निक्षेपग्रहणेन वा दानप्रदानेन, यद्यत् कृतं तेन भूमौ। निक्षेपस्वामी पुत्रः भवति, गुणसंपन्नः, सुन्दरः; निक्षेपग्रहिता तस्य गृहे—नात्र संशयः। निक्षेपग्रहणेन यः दुःखं करोति, सः तीव्रं दुःखं दत्वा प्रस्थितः; निक्षेपस्वामी शुभः पुत्रः, निक्षेपग्रहिता अपि। गुणसम्पन्नः, सर्वलक्षणयुक्तः, सः तस्मै भक्तिं दर्शयति, प्रतिदिनं पुत्ररूपेण। मधुरं प्रियं च वदति, रोगेण क्लिष्टः अपि, स्नेहं बहु दर्शयति, स्वधनं गृह्णाति, परमं सुखं जनयति। यथा यः पूर्वं दत्तवान्, तस्य विश्वासहरणं केवलं दुःखं जनयति, भगवति, घोरं प्राणनाशनम्। एवं स्नेहेन तस्य पुत्रः भूत्वा, गुणैः समन्वितः, अल्पायुः जातः, ततः मृत्युम् प्राप्नोति। शोकं जनयित्वा, पुनः पुनः जन्म मृत्युम् प्राप्नोति; यदा ‘हाहा पुत्रः, पुत्रः’ इति विलपति। तदा हसति—‘कस्य पुत्रः, कः पिता? अनेन विश्वासः गृहीतः, यः मम हिताय आसीत्।’ मम धनग्रहणेन अपि, मम जीवनं न नष्टम्; पूर्वं तु महान् दुःखं अभवत्। एवं दुःखं कृत्वा, उत्तमं धनं गृह्णित्वा, अद्य शीघ्रं गमिष्यामि; कस्य पुत्रः अस्मि, यथा अस्मि। न सः मम पिता, न अहं तस्य पुत्रः, न अन्यस्य अपि पूर्वं; तस्मै राक्षसभावं दत्तवान्, एष दुष्टस्य धर्मः। एवं उक्त्वा, सः पुनः पुनः हसन् गच्छति; तेन मार्गेण याति, घोरं दुःखं कृत्वा। एवं भगवति, विश्वासहरणपुत्राः लोके सर्वत्र दृश्यन्ते, बहु दुःखसम्पन्नाः। अद्य वक्ष्यामि ऋणसम्बद्धपुत्रान्। सुमना पुनः उवाच—“अद्य ते पुरतः ऋणसम्बद्धपुत्रं वक्ष्यामि—यः ऋणं गृहित्वा मृत्युम् याति। सः पुत्रः, भ्राता, प्रियः पिता वा, मित्ररूपेण वा, सदा पापाचारः भवति। सः कदापि धर्मं न पश्यति; क्रूरः, कठोरदर्शनः, सदा स्वजनान् अपि कठोरं वदति। मधुरं अमधुरं च खादति, सदा सुखान् भुङ्क्ते, सदा द्यूतं करोति, चौर्यकर्मणि इच्छति। सः बलात् गृहधनं गृह्णाति, तिरस्कृतः क्रुद्धः भवति; प्रतिदिनं पितरं मातरं च तिरस्करोति। सः लुण्ठकः, भीषयिता, बहु कठोरं वदति; एवं धनं उपभुञ्जन् सुखी भवति। बाल्ये जन्मकर्मादिभिः क्रूरः धनं गृह्णाति; पश्चात् विवाहादिभिः विभागैः, नानाविधैः। एवं धनं उत्पाद्यते, तथा दत्तं भवति; गृहम्, भूमिः, इत्यादिकं सर्वं केवलं मम, नात्र संशयः।