कश्यपः महाभागः स्नेहपूर्वकं भ्रातरं विवेकं आह्वयति स्म—“भ्रातः, त्वं मम वचनं शृणु।” ततो वीतरागः विवेकं सप्रेमं आह्वयति—“आगच्छ, आगच्छ, महाभागः, प्रज्ञावान्, मम स्नेहात्।” कश्यपः कथयति—सः विवेकः शान्त्या क्षमया च संयुक्तः, पत्नीसहितः, तत्र आगतः। सः सर्वं पश्यति, सर्वत्र स्थितः, सर्वं व्याप्नोति, सर्वतत्त्वसारपरायणः, संशयशत्रुर्ह ज्ञानप्रियः च। तस्य महात्मनः ध्यानं बुद्धिः च द्वे कन्ये, योगः ज्येष्ठः पुत्रः, मोक्षः परमगुरुः। सः शुद्धः, निरहंकारः, निराशः, निर्लोभः, सर्वदा शान्तः, द्वन्द्वातीतः, महाज्ञः। सः विवेकः गुणरत्नैः भूषितः, धर्मसत्यमहात्मनौ मन्त्रिणौ, महाबुद्धिः। क्षमाशान्तिसम्पन्नः सः विवेकः आगतः। वीतरागः उवाच—“आगतोऽस्मि, आह्वयितः।” ततः विवेकः आह्वयितः—“भ्रातः, यः कारणं यस्मात् त्वया अहम् आह्वयितः, तत् सर्वं मम पुरतः कथ्यताम्।” वीतरागः उवाच—“यः पुरुषः तव पुरतः तिष्ठति, महाबन्धनैः बद्धः, मोहबाणैः संसारबंधनैः च मोहितः—सः सर्वव्यापी सर्वेश्वरः, मम आत्मा अपि; पञ्चभूतैः आवृतः, ज्ञानध्यानरहितः।” “त्वं तत्त्वविद्, एष आत्मा पृच्छ्यताम्।” वीतरागस्य वचनं श्रुत्वा विवेकः उक्तवान्। विवेकः उवाच—“भगवन्, विश्वनायक, तव सन्निधौ स्थितिः सुलभा; किं तु संसारं प्रविष्टः, त्वं किम् सुखं अनुभवितवान्?” आत्मा उवाच—“गर्भवासः महादुःखः, असह्यः, भयङ्करः, यं अहं अनुभवितवान्, ज्ञानरहितः सदा। देहे अपि ज्ञानरहितः, अनेकेषु जन्मेषु जातः, बाल्यावस्थां प्राप्तः, कर्तव्याकर्तव्यं कृतवान्।” “यौवने क्रीडायाम् पत्न्यः रमितः; वृद्धावस्थां प्राप्तः, पुत्रशोकादिभिः दुःखैः संतप्तः। दिनं रात्रिं पत्नीवियोगादिभिः दह्यमानः, नानादुःखैः प्रतिदिनं पीडितः।” “महामुने, अहं न किञ्चित् सुखं पश्यामि, दिनं वा रात्रिं वा; एवं दुःखैः संतप्तः, किं कर्तव्यम्, प्राज्ञ?” “येन उपायेन अहं सुखं प्राप्नुयाम्, येन च संसारस्रोतसः महाबन्धनात् मुक्तः स्याम्, तं उपायं वद।” विवेकः उवाच—“त्वं शुद्धः, द्वन्द्वातीतः, निष्पापः, विश्वेश्वरः; तं वीतरागं महात्मानं सुखप्रदं गच्छ। निःसंशयं तं दृष्टवान्, वसनरहितं, सर्वाचाररहितं, सः सुखप्रदः, सर्वदुःखनाशकः।” एवं श्रुत्वा शुद्धचित्तः पुनः वीतरागं समीपं गच्छति; श्वासं दीर्घं कृत्वा, दुःखात्, इदं वचनं उवाच—“मे वचनं शृणु।” “येन मार्गेण अहं सुखं प्राप्नुयाम्, तं दर्शय; यथोक्तं, अहं तव वचनेन करिष्यामि।” वीतरागः उवाच—“पुनः विवेकं गच्छ, तस्मात् सुखस्य वार्ता प्राप्ता; सः तव सुखमार्गं वक्ष्यति।” वीतरागेण प्रेषितः, भगवान् विवेकं महात्मानं शुद्धसारं उपगच्छति। “सुखं दर्शय, वीतरागेण प्रेषितः; तव शरणं आगतः असारसंसारात् मां रक्ष।” विवेकः उवाच—“ज्ञानं गच्छ, महामुने, सः सर्वं वक्ष्यति; आत्मा यथोक्तः तत्र ज्ञाने स्थापितः।” “हे ज्ञान, महाप्रभ, सर्वावस्थाविद्, तव शरणं आगतः; सुखमार्गं दर्शय।” ज्ञानः उवाच—“अहं तव सेवकः, विश्वेश्वर, किं तु त्वं मां न जानासि, पुण्यात्मन्; मया ध्यानादि पुनः पुनः तव निग्रहः कृतः।” “पञ्चभूतसङ्गेन तव अनर्थः जातः; ध्यानं गच्छ, महामुने, सः तव सुखं दास्यति।” ज्ञानेन प्रेषितः, आत्मा ध्यानस्थः उक्तवान्—“यत् ध्यानात् परमं सुखं प्राप्तव्यम्, तद् दर्शय।” “तव शरणं आगतः, असारसंसारात् मां रक्ष।” एवं उक्तः, ध्यानः तस्य वचनं शृण्वन्, हृष्टः पुनः आत्मानं उवाच—“प्रिय, अहं न परित्याज्यः, सर्वकर्मसु दृढस्थितः।” “वैराग्यविवेकयुतः, सदा ध्यानसङ्गः भव; आत्मानं निरीक्षस्व।” “दृढः भव, आत्मसंपन्नः, निःसङ्कः, निःसंशयः, वातरहितस्थाने दीपः इव, स्थिरः, कालिमान् उत्सृजन्।” “एवं दोषान् दग्ध्वा, निर्वाणं प्राप्स्यसि; सदा एकाकी, उपवासिन्, अल्पभोजी भव।” “द्वन्द्वातीतः, मौनः, स्थिरासने स्थितः, आत्मनि स्थिरचित्तः ध्यानं कुरु, यथा अहं करोमि।” “तत् परमं पदं प्राप्स्यसि, विष्णोः परमधाम।” नवमः अध्यायः आरभ्यते। कश्यपः उवाच—एवं उक्तः, आत्मा ध्यानादिना, त्यक्तुम् इच्छन्, पञ्चविधं कर्म युक्त्या परित्यजति। केवलं कारणं पश्यति, तानि प्राप्त्वा निर्गच्छति; शरीरं त्यक्त्वा, निलिङ्गं, पतितं, न पश्यति। श्वासस्य शरीरस्य च न सम्बन्धः, यद्यपि तौ सह वर्धेते; किमर्थं धनपुत्रपत्नीभिः सम्बन्धः अस्ति?