रात्रौ तु सः स्वप्नान् पश्यति, दिवा चेतनाहीनः भवति। एवं, हे देवी, सः प्रतिदिनं अंगविक्षतिः पीडितः अस्ति। संसारमध्यं विचरन्तस्य तत्र वैराग्यं प्रकाशते—निश्चयेन, निःस्नेहः, शान्तः, तुष्टः च। ततः तृष्णाक्रोधविवर्जितः आत्मा उवाच—“त्वं कः असि, नग्नरूपेण आगतः? मित्रेषु लज्जां न अनुभवसि कथं?” यत्र जनाः, स्त्रियः, वृद्धाः, युवतिः, मातरः च सन्ति, तत्र त्वं नग्नः प्रविष्टः, न च भीतः। वैरागी उवाच—“कः नग्नः इह दृश्यते? अहं कदापि नग्नः न। त्वं वस्त्रधारी, बद्धः, भूषितः इति वस्त्रैः विभूषितः। अहं कदापि नग्नः न; यः इन्द्रियार्थानां वशे अस्ति, संयमं त्यजति, सः एव नग्नः इति दृश्यते।” आत्मा पुनः पप्रच्छ—“संयमः कः मनुष्यस्य? विस्तरेण ब्रूहि, हे पुण्यशाली, हे महर्षे, यदि निश्चितं जानासि।” वैरागी बुद्धिमान् प्रत्युवाच—“मनः सुखदुःखयोः सदा दृढं स्थिरत्वं प्राप्नोति। सर्वावस्थाभिः पीडितः सन्, तान् त्यजति; अधुना लज्जां वक्ष्यामि, यत्र मनः सम्पूर्णं प्रविशति। ‘अद्य नग्नः स्थित्वा, स्थानहीनः, एवं न कर्तव्यम्’; यत्र पश्चात्तापः गम्भीरः भवति, तत्र लज्जा इति कथ्यते। कस्य कृते लज्जा? द्वितीयः कदापि नास्ति। पुरुषः एकः, दिव्यः; कः तस्य किमपि नाशयितुं शक्नोति? जनानां याः त्वया उक्ताः, तासां कथां वक्ष्यामि—यथा कुम्भकारः चक्रे मृत्तिकां स्थापयति, सूत्रेण घूर्णित्वा, स्वेच्छया, बुद्ध्या च, विविधरूपाणि दर्शयति; सहस्राणि पात्राणि निर्माति। एवं सृजिता विविधरूपाणि सृष्टा, न अन्यथा; पश्चात्, कारणेन नश्यन्ति। ये सदा स्थिताः, नित्यलोकाः च, तेषां लज्जा साध्या; ते भूमौ न प्रतिनिवर्तन्ति। आकाशः, वायुः, अग्निः, पृथिवी, जलं पञ्चमं—एते लोकाः सर्वत्र प्रतिष्ठिताः। प्राणिनः एतेषु पञ्चमहाभूतषु सर्वाङ्गेषु स्थिताः; सर्वत्र अस्ति—कस्य कृते लज्जा? स्त्रीरूपं अधुना वक्ष्यामि; शृणु, प्रिये—यथा सहस्रेषु कुम्भेषु जलं प्रकाशते। यथा एकः चन्द्रः सर्वत्र प्रकाशते, तथा महात्मा, मोहचक्रे बद्धानां प्राणिनां मध्ये, निर्गत्य, सर्वत्र प्रकाशते। अचलचलेषु प्राणिषु जन्मद्वारेण, पापेन, मोहमायया च प्रविशसि। स्त्री स्तनजघनयौवनैः प्रकाशते; हृदयमांसवृद्धिः तत्र दृश्यते—न किञ्चित् संशयः। प्राणिनां पतनाय मोहस्वरूपं स्त्री दर्श्यते; या स्त्री त्वया वर्णिता, सा वस्तुतः नास्ति। सृष्टिकर्ता स्वक्रीडया सदा स्वानन्दाय कार्यं करोति; यथा स्त्रियाम्, तथा आत्मा पुरुषे सर्वत्र स्थितः। ये स्तनयोनिविहीनाः, ते जीवन्मुक्ताः; पुरुषः ‘पुरुषः’ इति, स्त्री ‘प्रकृतिः’ इति कथ्यते। सः तया सह रमते, मुक्ति न प्राप्नोति; त्वं पुरुषेषु प्रकृत्या सह दृश्यसे। एतद् ज्ञात्वा, कः कस्य कृते लज्जां अनुभवेत्? सुखं गच्छ। वृद्धा स्त्रीं वर्णयिष्यामि, सदा जरां, हे सुन्दरमुखि। तस्या त्वचा कृशा जाता, अंगानि अपि; श्वेतश्यामकेशैः क्लिष्टा। ततः, दुर्बला, दुःखिता, वलिभिः आच्छादिता, वृद्धावस्थायां स्त्री न गण्यते, वृद्धा इति कथ्यते। एषा तस्याः लक्षणं, अधुना युवतीं वक्ष्यामि, या सदा ज्ञानवृद्ध्या आत्मनः पार्श्वे आश्रिता। सा ‘सुमति’ इति, वृद्धा युवती च; स्त्री सदा पुरुषेषु स्थिताः। लज्जा तया साध्या; अन्यद् वक्ष्यामि। मातरं वर्णयिष्यामि, या त्वया उक्ता। चेतना सदा प्राणिनां अंगेषु स्थिताः; या उत्तमज्ञानं ददाति, सा ‘प्रज्ञा’ इति कथ्यते। प्रज्ञा माता इति नाम्ना, प्राणिनां रक्षणाय; सा सर्वलोकेषु पोषणाय, हिताय च स्थिताः। या ‘सुमति’ इति, सा माता वर्णिता; रूपाणि, यानि संसारद्वारमार्गाणि, तानि अनेकानि। एताः मातरः सन्ति, बहुदुःखं दर्शयन्ति; मातृरूपं वर्णितम्—किम् अन्यद् वक्ष्यामि? आत्मा उवाच—“त्वं कः, आगतः, मम दुःखं नाशयिता? स्वस्वरूपं विस्तरेण वद।” वीतरागः उवाच—“याः सर्वाः इच्छाः तिष्ठन्ति, ताः निराशाः; तेषां विकारात्, ताः कर्माणि अन्यथा न पश्यन्ति। यत्र आशा कदापि न आगच्छति, तत्र क्रोधः, लोभः, मोहः, भयात् नष्टाः। अहं वीतरागः—ते शुभाः! विवेकः मम सखा। भ्रातुः लक्षणं, स्वस्य च, वद। वीतरागः उवाच—“तस्य लक्षणं वा रूपं वा तव पुरतः न वर्णयिष्यामि।