गुहः शिवं प्रपृच्छत्—"कस्मात् इदं पाप्मानं स्मृतं, कस्मात् च शुद्धं? कस्मात् भूतगतिः अत्र दृश्यते, कस्मात् च एषः यमस्य दिनम् इति कथ्यते?" इति। तस्य वचनं श्रुत्वा भगवतः स्कन्दस्य, प्रजापतेः, वृषध्वजः महेश्वरः सस्मितं सौम्यवचनानि व्याहरत्। सः उवाच—"पुरा, यदा वृत्रो हतः, इन्द्रः च राज्यं प्राप्तवान्, तदा ब्रह्महत्या-पापस्य शान्त्यर्थम् अश्वमेधयागः कृतः। इन्द्रेण क्रुद्धेन वज्रेण ब्रह्महत्या-रूपं पापं पृथिव्यां षड्विधं निक्षिप्तम्—स्त्रीषु, वृक्षेषु, जले, भूमौ, अग्नौ, गर्भघातिषु च। तत्र स्त्रीषु मासिकः स्रावः मलः, वृक्षेषु स्रावः, नद्यः वर्षासु अपवित्राः, भूमिः किञ्चित् शुद्धा—मधुकैटभ-रक्तेन निमग्नायाः पृथिव्याः अष्टाङ्गुल-परिमाणं शुद्धत्वं प्राप्तम्। अग्निः धूमेन उपरि मलिनः, गर्भघातिनः संगेन मलिनाः। एषु मलः सञ्चरति, अतः इदं पाप्मानं स्मृतम्। ये देवर्षिपितृधर्मनिन्दकाः, पाखण्डिनः, मायाविनः, तेषां वाक्पापेन द्वितीया तिथि शुद्धा। सांख्याः, तर्किकाः, याज्ञिकाः, शब्दाशब्दवेदिनः, द्वितीयायां मलात् शुद्धिं प्राप्नुवन्ति। अतः सा अपि शुद्धा। कृष्णस्य जन्मना त्रयो लोकाः शुद्धाः अभवन्; नभगमासे यत्र तिथिः, सा पण्डितैः शुद्धा कथ्यते। अग्निष्वात्ताः, बर्हिषदः, आज्यपाः, सोमपाः, पितरः च—एते 'प्रेतगतयः' इति स्मृताः, प्रेतैः सम्बन्धात्। पितरः 'प्रेताः' इति कथ्यन्ते, तेषां गतिः तस्मिन् दिने भवति। पुत्रैः, पौत्रैः, दुहितृपुत्रैः हविर्मन्त्रैः पूजिता, तर्पिता, दानयज्ञैः तुष्टाः सन्तः प्रयान्ति। अतः 'प्रेतगति' इति प्रसिद्धम्। महापक्षे पृथिव्यां प्रेतगति दृश्यते। अत एव, मयूरध्वज, 'प्रेतगति' इति उच्यते। तस्मिन् दिने नरैः यमस्य वह्निना पूजनं क्रियते। अतः 'यमद्वितीया' इति कथ्यते, सत्यं सत्यं मया उक्तम्। ये पुरुषश्रेष्ठाः एतत् कार्तिकमाहात्म्यं शृण्वन्ति, तेषां कार्तिकस्नानजं पुण्यं जायते। कार्तिकशुक्लद्वितीयायां यमं प्रातः पूजयेत्; भानुद्वितीयायां स्नातः यमलोकं न पश्यति। शौनक, कार्तिकशुक्लद्वितीयायां यमुनया स्वगृहे यमः पूजितः, तर्पितः च। द्वितीयायां महातर्पणं भवति, नरकगामिनः तृप्यन्ति, पापवियोगात् सर्वबन्धनैः विमुच्यन्ते। ये आशावन्तः तुष्टाः च, तेषां यमलोकस्य महोत्सवः, सुखदः अभवत्। अतः एषा यमद्वितीया त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा। तस्मात्, पण्डित, तस्मिन् दिने स्वगृहे न भोजयेत्। भगिन्याः हस्तात् स्नेहेन भोजनं कर्तव्यम्, तेन बलवृद्धिः स्यात्; भगिन्यैः दानानि सम्यक् दातव्यानि। सुवर्णं, भूषणानि, वासांसि, पूजनं, अतिथिसत्कारः, पत्नीसहितः भुक्त्वा, भगिन्याः हस्तात् भोजनं कर्तव्यम्। सर्वासां भगिनीनां हस्तात् पोष्यं भोजनं कर्तव्यम्; ऊर्जशुक्लद्वितीयायां यमः पूज्यते, तर्प्यते च। महिषपीठे स्थितं, दण्डगदाधरं, प्रमुदितगणपरिवृतं यमं, संयमस्वरूपं तं नमामि। येषां भगिन्यः वस्त्रादिदानेन तुष्टाः, तेषां वर्षे वर्षे न कलहो, न शत्रुभयं। ते पुण्यश्लाघ्यायुष्मन्तः धर्मार्थकामसम्पन्नाः। एषः रहस्यः सम्यक् उक्तः। यदा यमराजः भगिन्या यमुनया पूजितः, तदा यः भगिन्याः हस्तात् भुङ्क्ते, सः परमं श्रेयः, ऐश्वर्यं, सौभाग्यं च प्राप्नोति। इति कार्तिकमाहात्म्यस्य अध्यायः समाप्तः। अन्यस्मिन् स्थले, कार्तवीर्यः पप्रच्छ—"कस्मात्, मुनिश्रेष्ठ, एतादृशी माहात्म्यगौरवता माघस्नाने वर्ण्यते? कथं च एकेन कर्मणा व्यापारी पापात् मुक्तः, अन्येन स्वर्गं प्राप्तवान्? माघव्रतेन किम् कारणम्? उक्त्वा मम कौतूहलम् शमय। दत्तात्रेयः उवाच—"जलस्य स्वभावतः शुद्धता, स्वच्छता, शुभ्रता च शुद्धानां प्रति दृश्यते; मलं नाशयति, दाहं हरति, सर्वभूतानां रक्षकं, पुष्टिदं, जीवनदं च। सर्वेषु वेदेषु जलं 'नारायण' इति प्रसिद्धम्; यथा सूर्यः ग्रहाणां श्रेष्ठः, चन्द्रः नक्षत्रेषु, तथा माघमासः सर्वकर्मसु श्रेष्ठः। माघे सूर्ये मकरस्थे, प्रभाते गोशृङ्गोदकस्नानमपि पापिनः स्वर्गदं भवति। एष योगः त्रिलोक्यां दुर्लभः; यदि न शक्नोति योगं कर्तुं, त्रिदिनं स्नात्वा, अथवा दरिद्र्यनिवृत्त्यर्थं किंचित् दत्त्वा, त्रिवारं माघस्नानात् धनवन्तः दीर्घायुषः च लाभं प्राप्नुवन्ति। पञ्चदिनं सप्तदिनं वा, फलं शशिनः इव वर्धते; सूर्ये मकरं प्रविशति, धर्मफलदं भवति। सर्वे पुण्यकर्माणि, अतिथिसत्कारः, स्नानदानादिकं, अत्र कर्तुः अक्षय्यं नित्यं फलम् उपदिशन्ति।" एवं श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्डे कार्तिकमाहात्म्ये च माघमाहात्म्ये च श्रीमहेश्वरस्य, दत्तात्रेयस्य च वचनानुसारं, धर्मस्य रहस्यं, यमद्वितीयायाः माहात्म्यं, माघस्नानस्य च पुण्यफलमुपदिश्यते।