सर्वे तत्र उपस्थिताः कारणं वक्तुं प्रार्थिताः। पञ्चात्मानः उचुः—यः शरीरस्य उत्पत्तिः, सः अस्माकं संयोगेन सह सम्पद्यते। तस्मिन्नेव शरीरे, हे महाबुद्धे धर्मात्मन्, त्वं वससि; अस्माकं कृपया वयं तत्र स्थिताः। अतः कारणात्, वयं सर्वदा तव सख्यं इच्छामः। आत्मा उवाच—एवं भवतु, हे महाभागाः, यद्वस्तु प्रियं तदस्तु। न संशयः, कर्तुं इच्छामि; सख्यं हि स्नेहस्य हेतोः। महाभागः, यद्यपि तत्त्वज्ञानात् निगृहीतः, ध्यानात् च, महानात्मा तेषां संगं प्राप्तवान्; तत्र सः तेषां मोहितः, रागद्वेषादिभिः। पञ्चभूतसम्पन्नः भगवान् शरीरेण युक्तः, गर्भे प्रविष्टः, मलमूत्रपूरिते। सः तैः सह दुर्गन्धयुक्ते, चिक्कनवर्त्मनि पतितः; देहदुःखेन व्याकुलः, पञ्चात्मभ्यः उवाच—हे पञ्चात्मानः, मम वचनं शृणुत; अस्माकं संगात्, महान् दुःखेन मोहितः अहम्। अत्र चिक्कनस्थाने, भयावहे, महाभयं प्राप्तः। पञ्चात्मानः उचुः—"अत्र स्थातव्यं, हे नृप, यावत् गर्भः पूर्णः भवति। अनन्तरं निःसृतिः निश्चितं; त्वं नः स्वामी, शरीरदेशे प्रतिष्ठितः। एवं राज्यं पालय, सुखानां भोक्ता भव।" तेषां वचनं श्रुत्वा, आत्मा दुःखितः। तत्रतः निर्गन्तुम् इच्छन्, पलायनाय प्रवृत्तः। कश्यपः उवाच—गर्भे दुःखितः, प्रतिदिनं क्लिष्टः, दुःखेन अभिभूतः, धर्मात्मा सर्वदुःखैः पीडितः। गर्भे अधोमुखः, मोहजालेन बद्धः, व्याधिदुःखेन क्लिष्टः, मूढः, चेतनाहीनः। महान् दुःखेन अभिभूतः, ज्ञानं उवाच, यद्यपि पीडितः—"हे ज्ञाने, तव वचनं मया तदा नानुष्ठितम्। ध्यानात् निगृहीतः अपि, मोहदुःखं प्राप्तः; अतः, हे ज्ञाने, गर्भवासात् मां रक्ष।" ज्ञानं उवाच—"मया निगृहीतः, हे आत्मन्, परं मम वचनं न श्रुतम्; पञ्चात्मभिः, अत्यन्तक्रूरैः, गर्भदुःखं प्राप्तः। अधुनातु ध्यानं गच्छ; तेन सुखं प्राप्स्यसि। गर्भवासात् मोक्षं निश्चितं लप्स्यसि।" तद्वचनं श्रुत्वा, ज्ञानस्य तत्त्वं विज्ञाय, ध्यानं आह्वयन् उवाच—"मम वचनं शृणु; त्वां शरणं प्रपन्नः, हे ध्यान, सर्वदा रक्ष।" ध्यानः उवाच—"एवं भवतु, हे महात्मन्।" तद्वचनं श्रुत्वा, आत्मा ध्यानं प्रविष्टः; तेन सह गर्भे स्थितः, विमोहः शान्तः। आत्मा ध्यानं प्रविष्टः, गर्भजन्यं भयम् विस्मृतः; तत्र तयोः सह, आत्मा विमोहः मुक्तः। स्वस्य सुखं चिन्तयन्, यदा निर्गच्छति, पञ्चभूतमयं शरीरं त्यजति। एवं गर्भे स्थितः, भगवान् सततं चिन्तयति; परंतु, यदा जन्मकालः आगच्छति, हे सुन्दरि, प्रजापतेर् इच्छया—गर्भः वातेन, प्राणबलात्, गर्भद्वारं गच्छति, चतुर्विंशतिप्रदेशमितः। यदा गर्भः पञ्चविंशतिप्रदेशमितः, तदा दुःखं जायते; एवं पीडितः, मूर्च्छितः, प्रिय। भूमौ पतितः, ज्ञानध्यानसम्पन्नः, दिव्येन प्रजापतेः वातेन पृथक् कृतः। भूमिस्पर्शमात्रेण, ज्ञानं ध्यानं विस्मृतम्; आत्मा संसारबन्धनैः मोहात् युक्तः। गुणदोषैः अभिभूतः, महामोहावरणः, प्रतिदिनं अन्नपानादि इच्छति। एवं पोषितः, आत्मा पञ्चभूतैः सह, सर्वेन्द्रियैः पापविषये प्रवृत्तः। बन्धुभिः, पत्नीभिः, अन्यैः, हे देवी, मोहः वर्धते, प्रतिदिनं व्याकुलः। महामोहविमूढः, मायाजालेन बद्धः, भगवान् मत्स्यवत् जालबन्धनैः मत्स्यकारेण गृहीतः। गन्तुं न शक्नोति, तद्दृढबन्धनैः आत्मा युक्तः। आद्यविस्तारैः व्याप्य, सर्वव्यापी, ज्ञानविवेकविहीनः, रागद्वेषादिभिः पीडितः। कामेन, क्रोधेन, प्रकृत्या, कर्मणा, बद्धः, महामोहविमूढः जातः। सूतः उवाच—एवं मोहितः, कामक्रोधवशः, तैः पापैः—लोभः, मोहः, अन्यैः—आकृष्टः। "एषा पत्नी, एषः पुत्रः, एषः मित्रं, एषः गृहं"—एवं संसारजालेन महामोहबन्धनैः बद्धः। तदनन्तरं, पुत्रशोकाद्यैः विविधदुःखैः पीडितः, जरया, व्याधिना, चिन्तया च ग्रहीतः। एवं आत्मा, तीव्रदुःखैः, मोहैः, गर्वनिन्दादिभिः दारुणदुःखैः विदारितः। जरया, हे देवी, वृद्धिलक्षणैः, सततं दुःखं चिन्तयति, विषण्णः, विषादेन रुदन्।