दानवराज्ञः प्रदत्तं दानं पृथिव्यां आदर्शरूपेण प्रतिष्ठितम्। यः राजा स्वराज्ये तदाचरति, तस्य रोगभयं कथं स्यात्? तस्य च राज्ये अन्नसमृद्धिः, अभयम्, आरोग्यम्, परमं च ऐश्वर्यं भविष्यति। सर्वे जनाः रोगरहिताः, आपद्भिः चास्पृष्टाः स्युः। अतः कौमुदी नाम उत्सवः पृथिव्यां तादृशं स्थितिं सम्पादयितुम् आयोज्यते। हे षण्मुख! तत्र प्रत्येकः स्वभावानुसारं संवत्सरस्य अनुभवमाप्नोति। यः हृष्टः स्यात्, तस्य संवत्सरः प्रमोदपूर्णः; दुःखी चेत्, स दुःखमयः। खादनं कुर्वतः पोषणमयः संवत्सरः, आरोग्यवन्तः आरोग्यमयः संवत्सरः। अतः पुण्यात्मभिः हर्षेण कौमुदी कर्तव्या। एषा कार्तिके या तिथि: सा विष्णुप्रिया दानवप्रियैव चोच्यते। यः शुभेन भावेन दीपोत्सवे बलीराजस्य पूजनं करोति, स सर्वान् जनान् प्रमोदेन योजयति, तस्य च वर्षं प्रज्ञावन्तां सुखिनां कुलानां च सम्पद्भिः पूर्णं भवति। हे स्कन्द! द्वितीयाद्याः एता: तिथयः प्रसिद्धाः; चतुर्मासानन्तरं वर्षाकाले शुभदाः भवन्ति। आद्या श्रावणे, द्वितीया भाद्रपदे, तृतीया आश्वयुजे, चतुर्थी कार्तिके भवति। श्रावणे तिथि: अशुद्धा, भाद्रपदे च मलिना; आश्विने प्रेतगमनं, कार्तिके तु यमस्य प्रियं स्यात्। गुह उवाच—किं कारणं यदेषा अशुद्धा, किमर्थं शुद्धा? किं प्रेतगमनस्य हेतुः, किमर्थं सा यमदिवसः इति कथ्यते? सूत उवाच—एवं स्कन्दस्य वचः श्रुत्वा, प्रजापतिः, वृषध्वजः, स्मितपूर्वकं मृदु वचनं प्रोवाच। महेश उवाच—पूर्वं वृत्स्य वधात् इन्द्रेण राज्यलाभे च, ब्रह्महत्या पापशान्त्यर्थं अश्वमेधयागः कृतः। तदा क्रुद्धेन इन्द्रेण वज्रेण ब्रह्महत्यापापः षड्विधं पृथिव्यां निरस्तः—स्त्रियां, वृक्षेषु, जलासु, भूमौ, अग्नौ, गर्भघातिषु च। एषु अशौचं जातम्; तस्मात् एषा अशुद्धा स्मृता। प्राचीनकाले मधुकैटभयोः रक्तेन क्षिप्ता पृथिवी अष्टाङ्गुलपरिमाणेन शुद्धा जाता; स्त्रीणां तु मासधर्मः अशौचकारणम्। वर्षाकाले सर्वा नद्यः अशुद्धाः; अग्निः धूमेनोपरिष्टात् मलिनः; वृक्षाः स्रावैः दूषिताः; गर्भघातिनः संसर्गेण मलिनाः। एषु मलिनानि सञ्चरन्ति; तस्मात् एषा अशुद्धा। ये देवर्षिपितृधर्मनिन्दकाः, पाखण्डिनः, कपटी च, तेषां तु वाङ्मलिन्येन द्वितीया शुद्धा; ते निषिद्धकाले शास्त्रपाठं कुर्वन्ति। सांख्याः, तर्किकाः, कर्मकाण्डिनश्च, शब्दाशब्दवेदिनः, ते द्वितीयायां शुद्धिं लभन्ते; अतः सा शुद्धा अपि उच्यते। कृष्णजन्मना त्रयो लोकाः शुद्धीकृताः; नभस्यां मासे या तिथि: सा पण्डितैः शुद्धा कथ्यते। अग्निष्वात्ताः, बार्हिषदाः, आज्यपाः, सोमपाश्च—एते पितरः प्रेतगमनसम्बन्धात् प्रेतगामिनः उच्यन्ते। पितरः प्रेताः, तेषां गमनं तस्मिन्नेव दिने; तदनु पुत्रपौत्रदौहित्रैः तर्पणमन्त्रैः पूज्यन्ते। तर्पणदानयज्ञैः तृप्ताः सन्तः प्रयान्ति; अतः प्रेतगमनमिति प्रसिद्धम्। महापक्षे प्रेतगमनं पृथिव्यां दृश्यते। अतः हे मयूरध्वज! प्रेतगमनमिति प्रसिद्धम्। तस्मिन्नेव दिने यमपूजा अग्निना नरैः क्रियते। अतः स यमदिवसः; सत्यं सत्यं मया उक्तम्। कार्तिकमाहात्म्यश्रवणेन यः पुण्यलाभः स तेषां भवति। कार्तिकशुक्लद्वितीयायां यमं पूर्वाह्णे पूजयेत्; भानुद्वितीयायां स्नातः पुरुषः यमलोकं न पश्यति। हे शौनक! कार्तिकशुक्लद्वितीयायां यमुनया स्वगृहे यमः भोजनं कृतः, सत्कृतः च। तस्मिन्नेव दिने महातर्पणं कृतं, यमलोकगामिनः तृप्ताः; पापात् विमुक्ताः सर्वबन्धनैः मुक्ताः। येषां तृप्तिः सन्तोषश्च, तेषां यमालोके महोत्सवः सञ्जातः। अतः एषा यमद्वितीया त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा; तस्मात् स्वगृहे भोजनं न कर्तव्यम्। स्नेहेन भगिन्याः हस्तात् भोजनं कर्तव्यम्, तत् बलवर्धनम्; भगिन्यैः दानानि यथाविधि दातव्यानि। सुवर्णं, भूषणानि, वस्त्राणि, पूजनं, आतिथ्यं च पत्न्या सह उपभुञ्जीत; अनन्तरं भगिन्याः हस्तात् भोजनं गृह्णीयात्। सर्वासां भगिनीनां हस्तात् पौष्टिकं भोजनं कर्तव्यम्; ऊर्जायाः शुक्लद्वितीयायां यमः पूज्यते, तर्प्यते च। महिषासनस्थं, दण्डमुद्गरधरं, प्रमुदितगणपरिवृतं यमं संयमस्वरूपं नमामि। येषां भगिन्यः वस्त्रादिदानैः तुष्टाः, तेषां वर्षभरं कलहो न भवति, शत्रुभयं न स्यात्। धन्याः, कीर्तिमन्तः, दीर्घायुषः, धर्मार्थकामसम्पन्नाः, हे निष्पाप! सर्वं रहस्यं ते सम्यक् उक्तम्। यस्मिन् दिने यमराजः भगिन्या यमुनया भोजितः, तस्मिन्नेव दिने, भगिन्याः स्नेहेन हस्तात् भोजनं कुर्वतः, परमं श्रेयः, धनं, सौभाग्यं च सुलभम्।