कश्यपस्य पुत्रं तं महात्मानं ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च समुपविष्टा वेदाश्च समस्ताः स्तुतिं कृतवन्तः। तस्य महात्मनः जन्मनि, त्रिषु लोकेषु सर्वे पुण्यशीलाः सहाङ्गोपाङ्गैः समागताः। तत्रैव समुपस्थिताः सर्वे तस्य महात्मनः जन्मोत्सवे पुण्यगीतैः शुभक्रियाः समाचरन्ति स्म, महोत्सवैरपि तं समर्चयन्ति स्म। हर्षपूर्णाः सर्वे ब्रह्माद्याः कश्यपः बृहस्पतिश्च तं महात्मानं सन्मानयामासुः। तस्य महात्मनः नामकरणं चक्रुः—सः 'वसुदत्त' इति प्रसिद्धोऽभवत्, तथा 'वसुद' इति च। 'अखण्डल' इति तस्य नाम, पुनः 'मरुत्वान्' इति, 'मघवान्', 'बिदौजस्', 'पाकशासन' इत्यपि तस्य नामानि। 'शक्र' इति, 'इन्द्र' इति, 'तव पुत्रः' इति च सः प्रसिद्धः; एवं तस्य महात्मनः नामानि कीर्तितानि। देवाः सर्वे तुष्टाः प्रमुदिताश्च तस्य महात्मनः स्नानादिकाः संस्कारान् सम्यक् समाचरन्ति स्म। ततः विश्वकर्माणं आहूय, तस्मै महात्मने दिव्यानि शुभानि भूषणानि दत्तानि। यदा स महात्मा देवानामधिपः श्रीमान् जातः, तदा सर्वे देवाः परमं हर्षं प्राप्तवन्तः। शुभे तिथौ, शुभनक्षत्रे, शुभे मुहूर्ते, तं देवा इन्द्रपदे स्थापयित्वा सर्वमङ्गलैः अभिषेचयामासुः। विष्णोः प्रसादेन स महात्मा इन्द्रपदं प्राप्तवान्; वसुदत्तो देवेशः तपः कृत्वा तेजसा दीप्तिमान् अभवत्। स महातेजाः वज्रं पाशं अङ्कुशं च शस्त्ररूपेण धारयामास। ततः सारथिः उवाच—तस्य तपसः महाबलस्य विक्रान्तिं दृष्ट्वा शुक्रः इदं श्लोकम् अवदत्—"लोकेषु कः अन्यः तस्य सदृशः रूपेण भविष्यति?" विष्णोः प्रसादेन अन्यः कश्चन तादृशं दिव्यं ऐश्वर्यं न प्राप्तवान्। न लोकेषु कश्चन तस्य तपसा महाबलत्वेन तुल्यः भविष्यति। एतस्मिन्नन्तरे सूतः उवाच—कश्यपस्य अपरया पत्न्या नाम्ना 'दानुः', या तपस्विनी पुत्रशोकात् संतप्ता, सापि दितेः आलयं आगता। सा रुदती पद्मपादयोः प्रणम्य, महाशोकवशात् दितिं प्रबोधयामास। तदा दितिः उवाच—"सुभगे, किमर्थं त्वं रुदसि? अस्मिन्लोके स्त्रियः नैकपुत्रिकाः भवन्ति। सुन्दरि, त्वं शतस्य पुण्यात्मनां पुत्राणां माता, शुभंभाविनः शुम्भादीनां च। किमर्थं तवेदं दुःखमुपस्थितम्? कारणं वद। हिरण्यकशिपुः राजा च, महाबलः हिरण्याक्षश्च—तव पुत्रौ, महात्मानौ, महावीर्यौ; किमर्थं तवायं महाशोकः? कारणं सखि, विस्तरेण वद। किमर्थं त्वं रुदसि, सर्वं कारणं आख्याहि।" एवं उक्ता सा दानुः उवाच—"पश्य सुभगे, मम सपत्न्या अभिलषितं कामं चक्रपाणिना पूरितम्। यथा पूर्वं विष्णुना अदितये वरः दत्तः, तथा अद्य तस्याः पुत्राय महावरः दत्तः। कश्यपाज्जातः सः पुत्रः त्रैलोक्यरक्षकः, तस्मै इन्द्रपदं दत्तं, तव पुत्रात् हरितम्। अदितिः कामसमृद्धा, सुतसमृद्ध्या वर्धते; तस्याः कनिष्ठः वसुदत्तः पुत्रोऽभवत्। सः देवैः सह दुर्लभं इन्द्रपदं भुङ्क्ते।" ततः दितिः उवाच—"किमर्थं मम बुद्धिमतः पुत्रस्य पतनं तस्मात् पदात्? अन्ये दानवाः दैत्याश्च किमर्थं तेजः हृतवन्तः? सखि, कारणं विस्तरेण वद।" एवं उक्त्वा, दितिः शोकात् मौनं जगाम। दानुः उवाच—"सर्वे देवा दानवाश्च कोपवशात् संग्रामे प्रविविशुः। तत्र महायुद्धं जातं, दैत्यनाशनं; मम पुत्राः देवैः विष्णुना च हताः। तथा तव पुत्राः अपि चक्रपाणिना सिंहवद् स्वबलात् निपातिताः। एवं मे पुत्राः शङ्खपाणिना हताः; कालनेमिना सेनापतिना अपि, देवादिदैत्यैः अपि, अविजित्य सेनान्यपि, नष्टा। सर्वं विनाशितं, भग्नं, विक्षिप्तं, भ्रमितं च, यथा वह्निना वनस्य तृणानि दग्धानि। एवं केशवः सर्वान् दैत्यगणान् दग्धवान्; देवि, मम पुत्राः पुनः पुनः मृता, तवापि पुत्राः तथैव। यथा पतङ्गाः वह्निसंयोगे नश्यन्ति, तथा तव दानवाः हरिसंयोगे नष्टाः।" एवं दितिः तद् भीषणं वृत्तान्तं श्रुत्वा उवाच—"मृदुचेतः, कथं ममायं वज्रपातसमः दुःखः जातः?" एवं उक्त्वा सा देवी भूमौ पतिता, "हा, हा! किमिदं भीषणं, दुःखदं, तिव्रदुःखकरं जातम्!" इति विलपन्ती मुमोह। पुत्रशोकात् तीव्रदुःखिता सा बाष्पपूरितलोचना रुरोद। तां दृष्ट्वा श्रेष्ठः मुनिः शुभवचनानि उवाच—"मा रुद, शुभं ते अस्तु; याः त्वद्वद् वीर्यशालिन्यः, लोभमोहवर्जिताः, ताः न एवं शोचन्ति।