गृहस्य अन्ते जनैः सह शुक्लान्नैः सेवां कर्तव्यम्। ततः राजा बली प्रतिष्ठाप्य, सः फलैः पुष्पैः च पूजितव्यः। यत्र बलीस्य कार्यं कर्तव्यम्, तत्र सर्वं कर्म अग्नौ एव सम्पादनीयम्, यथा तत्त्वज्ञैः ऋषिभिः सर्वाणि अक्षयाणि कर्माणि उक्तानि। यत्र यः दानं दीयते, अल्पं वा महत् वा, तत् सर्वम् अक्षयम्, शुभम्, विष्णुं प्रीत्यर्थम् भवति। ये नराः रात्रौ तव पूजां न कुर्वन्ति, तेषां धर्मलाभः, मन्त्रपाठवर्जितः, सर्वः तव समीपं आगच्छतु। हे पुत्र, विष्णुः स्वयम् बलीं तुष्ट्वा, पुनः असुरेभ्यः महोत्सवम् दत्तवान्, तेषां हिताय। तस्मात् कालात्, हे सेनापते, कौमुदी-महोत्सवः आरभ्यते, यः सर्वदुःखं निवारयति, सर्वविघ्नं विनाशयति। सः लोकदुःखं हरति, काम्यः, धनं, पुष्टिं, सुखं च प्रदाति। पृथिवी ‘कुशा’ इति नाम्ना ज्ञेयम्, हर्षात् आनन्दात् च एतद् द्वयं उत्पद्यते। यथा शास्त्रेषु उक्तम्, तस्य सारात्, एषः कौमुदी इति कथ्यते; जनाः विभिन्नहेतोः परस्परं आनन्दं अनुभवन्ति। यतः जनाः तेन हर्षिताः तुष्टाः सुखिनः च भवन्ति, अतः कौमुदी इति कथ्यते; हे षण्मुख, तत्र बलीं कमलैः पूज्यते। राज्ञां पापक्षयाय, तस्मात् एषः कौमुदी इति नाम्ना प्रसिद्धः; केवलं एकं रात्रिदिवसं कार्तिकमासे प्रतिवर्षं आचर्यते। दानवाधिपाय दत्तं दानं पृथिव्याम् आदर्शं भवति; यः राजा स्वराज्ये एतत् आचरति, तस्य रोगभीः कुतः? तस्य अन्नं, सुरक्षा, आरोग्यं, परमसमृद्धिः च स्यात्; सर्वे जनाः रोगरहिताः, आपदाभिः अछिन्नाः च स्युः। तस्मात् कौमुदी पृथिव्यां तादृशं स्थितिं साधयितुं आचर्यते; हे षण्मुख, तत्र प्रत्येकः जनः स्वभावानुसारं वर्षं अनुभवति। यथा हर्षदुःखादिभावः, तथा तस्य वर्षः गच्छति; यः रोदिति, तस्य वर्षः दुःखमयः, यः हर्षं करोति, तस्य वर्षः आनन्दमयः। यः खादति, तस्य वर्षः पुष्टिमयः; यः आरोग्यवान्, तस्य वर्षः आरोग्यमयः; तस्मात् कौमुदी साधुभिः हर्षेण आचर्यते। कार्तिकेयं तिथि वैष्णवी च दानवी च इति कथ्यते। यः शुभेन दीपोत्सवे बलीं पूजयति, सर्वजनान् हर्षयति, तस्य वर्षः विद्वत्सुखिनां कुलानां आनन्दसमृद्धिमयः भवति। हे स्कन्द, द्वितीयादि तिथयः प्रसिद्धाः; चतुर्मासात् वर्षाकाले शुभं ददति। प्रथमः श्रावणे, द्वितीयः भाद्रपदे, तृतीयः आश्वयुजे, चतुर्थः कार्तिके। श्रावणमासे तिथि अशुद्धा, भाद्रपदे अपि दूषिता; आश्विने प्रेतगतिर्भवति, कार्तिके यमकामनां पूरयति। गुहः पप्रच्छ—किमर्थं अशुद्धा, किमर्थं शुद्धा? किमर्थं प्रेतगतिर्भवति, किमर्थं यमदिनं इति कथ्यते? सूतः उक्तवान्—एतद् स्कन्दस्य वचनं श्रुत्वा, प्रजापतिः, वृषध्वजः, स्मितं कृत्वा, मृदु वचनं अब्रवीत्। महेशः उक्तवान्—पूर्वं वृत्रवधात् इन्द्रः राज्यं प्राप्य, ब्रह्महत्या-पापक्षयाय अश्वमेधं अकरोत्। क्रुद्धः इन्द्रः वज्रेण ब्रह्महत्या-पापं छिन्नवान्; तत् षड्विधं पृथिव्यां क्षिप्तम्—वृक्षेषु, जले, भूमौ च। क्रमेण तत् स्त्रिषु, वृक्षेषु, नद्यः, भूमौ, अग्नौ, गर्भघ्नेषु च विभक्तम्; तस्य पापस्य श्रवणात् पूर्वं, द्वितीयदिवसे अपि। स्त्रिषु, वृक्षेषु, नद्योः, भूमौ, अग्नौ, गर्भघ्नेषु अशुद्धता उत्पन्ना; तस्मात् अशुद्धा इति स्मृता। पुरातने काले, मदु-कैटभयोः रक्तेन भूमिः प्लाविता, तदा अष्टाङ्गुलपरिमितं शुद्धा अभवत्; स्त्रीणां अशुद्धिः रजःस्वलता। वर्षाकाले सर्वाः नद्यः अशुद्धाः, अग्निः उपरि धूमेन अशुद्धः, वृक्षाः स्रावैः अशुद्धाः, गर्भघ्नाः संसर्गेण अशुद्धाः। एषु अशुद्धयः सञ्चरन्ति; तस्मात् अशुद्धा इति कथ्यते। ये देवर्षिपितृधर्मनिन्दकाः, नास्तिकाः, कपटाः च, तेषां वाक्पापेन द्वितीयः दिनः शुद्धः; ते निषिद्धकाले शास्त्रपाठं कुर्वन्ति। सांख्याः, तर्किकाः, कर्मकाण्डिनः, शब्दाशब्दवाचः—ते द्वितीयदिवसे अशुद्धात् शुद्धिम् यान्ति; तस्मात् सः अपि शुद्धः। कृष्णस्य जन्मेन, हे पुत्र, त्रैलोक्यं शुद्धं अभवत्; नभःमासे निर्दिष्टे दिवसे, सा तिथि शुद्धा इति ज्ञैः कथ्यते। अग्निष्वात्ताः, बर्हिषदः, आज्यपाः, सोमपाः—पितरः, पूर्वजाः—‘प्रेतगतयः’ इति कथ्यन्ते मृतैः संयोगात्। पितरः ‘प्रेताः’ इति कथ्यन्ते, तेषां गतिर्दिवसे भवति; पुत्रैः पौत्रैः दुहितृपुत्रैः च तर्पणैः मन्त्रैः पूज्यन्ते। तर्पणदानेन, दानैः, यज्ञैः तुष्टाः, ते प्रयान्ति; तस्मात् ‘प्रेतगति’ इति कथ्यते। महापक्षे प्रेतगतिर्भूमौ दृश्यते। तस्मात्, हे मयूरध्वज, ‘प्रेतगति’ इति प्रसिद्धम्; तत्र यमपूजा अग्निना पुरुषैः क्रियते। तस्मात् यमदिनं इति कथ्यते; सत्यं सत्यं उक्तवान्। ये श्रेष्ठपुरुषाः कार्तिकस्य एतद् माहात्म्यं शृण्वन्ति—तेषां कार्तिकस्नानजं पुण्यं निश्चितम्। कार्तिकस्य शुक्लद्वितीयायां यमं प्रातः पूजयेत्; यो भानुद्वितीयायां स्नानं करोति, स यमलोकं न पश्यति। हे शौनक, कार्तिकस्य शुक्लद्वितीयायां, यमुनया यमः स्वगृहे भोजितः पूजितः च अभवत्।