अन्तःपुरवासिन्यः शुभवस्त्रपान्नपानकर्पूरकुङ्कुमदीपपुष्पैः विविधैर्भक्ष्यभोज्यैश्च सम्प्रदाय, ग्रामस्य वृषभः दानैः, राजा धनसम्पद्भिः, पदातिगणाः सुशोभितहारकङ्कणैः विराजमानाः। राजा मन्त्रिभिः स्वजनैश्च पृथक् पृथक् तुष्टिं दद्यात्, यथायोग्यं तान् सम्पूज्य, ततः मल्लानृत्यकारानपि सन्तोषयेत्। वृषभमहिषाश्चान्यैः समरमुद्यम्य, राजानः सैनिकाश्च भूषणैः अलङ्कृताः दृश्यन्ते। राजा स्वयमेव पीठे उपविश्य, नर्तकानटचारणान् निरीक्षेत्, स्पर्धायाः आयोजनं कृत्वा, गावः महिष्यश्च यथावत् समुपवेशयेत्। सायं प्राचीदिशि वह्नौ, गवां वत्सान् मिलयित्वा, प्रश्नोत्तरैः सह संयोजयेत्। ततः, मार्गपालं दिव्येन कुशकाशरज्ज्वा, बहुभूषणविभूषितं, दुर्गस्तम्भे वा वृक्षे वा बन्धयेत्, हे गुह। गजाश्वान् निरीक्ष्य, तान् मार्गपालस्थानं नयेत्, गावो वृषभा महिष्यः घण्टायुक्ता च तत्र संयोज्यन्ते। ततः, द्विजमुख्येन विधिवत् हविर्दत्ते, मार्गपालं बन्धयित्वा, तस्मै नमस्कृतिं मन्त्रेण कुर्यात्— "नमस्ते मार्गपालाय, सर्वभूतसुखप्रदाय; तव स्थले गावः वृषभाः प्रचरन्ति। राजानः कुमाराश्च, विशेषतः ब्राह्मणाः, मार्गपालभूमिं लङ्घयित्वा, रोगरहिताः सुखिनः स्युः।" एवं सर्वं रात्रौ कृत्वा, दैत्याधिपतेः उत्सवे, भूमौ मण्डलं निर्माय, प्रत्यक्षपूजां कुर्यात्। पञ्चवर्णचूर्णैः सर्वाभरणभूषितं पर्वतपङ्क्तिसंयुक्तं, दैत्याधिपतिं बलिं रचयेत्। कदलीफलनिर्मितं, स्थूलोरुं, मधुदैत्यपरिवृतं, प्रहृष्टवदनं, उच्चमुकुटकुण्डलयुतं बलिं निर्माय, गृहस्य विस्तीर्णमण्डपे मध्ये तं पूजयेत्। मातृभिः भ्रातृभिः सन्तुष्टबन्धुभिः सह, पद्मैः उत्पलैः पुष्पैः कुमुदैः कुमुदैः च पूजां कुर्यात्। सुगन्धिपुष्पैः, पायसगुडान्नैः, सुरया मांसमद्यान्नैः, लोहितैः फलैः च पूजां सम्पादयेत्। मन्त्रेण, मन्त्रिणा पुरोहितेन च सह, पूजां कृत्वा, एकवर्षं सुखभाग्भवति— "नमस्ते बलिराजाय, विरोचनात्मज प्रभो; भविष्येन्द्र सुराराते, पूजां त्वं प्रतिगृह्यताम्।" एवं पूजां सम्पूर्ण्य, रात्रौ जागरणं कुर्यात्, नर्तकनटनर्तकैरपि रात्रौ किञ्चित् समयं योजयेत्। गृहेऽन्त्ये जनैः सह, शुक्लतण्डुलैः परिचर्यां कृत्वा, बलिं स्थाप्य, फलपुष्पैः पूजां विधायेत्। यत्किञ्चिदत्र बल्यर्थं कर्तव्यं, तदग्नौ आचार्यैः निर्दिष्टं नित्यमविनाशी कर्मभिः सम्पादयेत्। यद्दत्तं दानं, लघु वा महद्वा, तदक्षयं शुभं च विष्णुप्रीतिकरं भवति। ये नराः रात्रौ तव पूजां न कुर्वन्ति, तेषां सर्वं पुण्यं, वेदपाठरहितं, तव समीपं यातु। हे पुत्र, विष्णुना स्वयमेव बलेः तुष्ट्या, असुरेभ्यः महोत्सवो दत्तः, तदनन्तरं कौमुद्युत्सवः प्रवृत्तः, सर्वदुःखहरः, विघ्ननाशकः। सः लोके दुःखहरः, काम्यः, धनधान्यसुखदः; भूमिः 'कुशा' इति ज्ञेया, हर्षानन्दयोः तत्रोत्पत्तिः। तस्य सारभूतत्वात्, शास्त्रेषु च निर्दिष्टत्वात्, कौमुद्याख्यं स उत्सवः; जनाः परस्परं तस्मात् हर्षं लभन्ते। तेन जनाः प्रहृष्टा तुष्टाः सुखिनश्च भवन्ति, अतः कौमुदीति कथ्यते; षण्मुख, तस्मिन्बलये पद्मोपहारः क्रियते। राज्ञां पापक्शयाय, कौमुदीति नाम, कार्तिकमासे एकरात्रिदिनमेव पाल्यते। दानवपतये यद्दत्तं दानं, तद्भूमौ आदर्शरूपं; यः राजा स्वराज्ये तदाचरति, स कथं रोगभीतः स्यात्? स सर्वसम्पन्नः, निरामयः, आरोग्ययुक्तः, सर्वजनाः अपि रोगरहिताः, आपद्भ्यः विमुक्ताः स्युः। एवं कौमुद्युत्सवः भूमौ सुखसम्पदां हेतुः; षण्मुख, तत्र प्रत्येकः स्वभावानुसारं संवत्सरं अनुभवति। यथानन्ददुःखादिभावः, तथा संवत्सरः व्यतीत्येति; यः रोदिति, तस्य दुःखमयः वर्षः, यः हृष्यति, तस्य हर्षपूर्णः। यः खादति, तस्य पोष्यः संवत्सरः; यः निरामयः, तस्य आरोग्ययुक्तः वर्षः; तस्मात्, कौमुदी धर्मात्मभिः हर्षेण कर्तव्या। एषा कार्तिके तिथि वैष्णवी च दानवी च कथ्यते। यः शुभेन बलिपूजां दीपोत्सवे करोति, सर्वजनानन्ददायिनीं, तस्य वर्षं हृष्यत्सुखसम्पन्नं सदा भवति। स्कन्द, द्वितीयाद्याः एता तिथयः प्रसिद्धाः; चतुर्मासानन्तरं वर्षाकाले शुभफलप्रदाः स्युः। प्रथमं श्रावणे, ततः भाद्रपदे, तृतीयम् आश्वयुजे, चतुर्थी कार्तिके। श्रावणे तिथि अशुद्धा, भाद्रपदे मलिनता, आश्विने प्रेतयात्रा, कार्तिके यमकामदायिनी स्यात्।