शुभे दीपावलिदिवसे या लक्ष्मी भूमौ तिष्ठति, कार्तिकमासे गोष्ठे या लक्ष्मी विराजते, सा एव भगवती लक्ष्मी मम वरदायिनी अस्ति। तदा शंकरः भवानी च क्रीडायाम् प्रवृत्तौ, अक्षान् आदाय क्रीडायाम् स्थितौ; लक्ष्मी अपि भवान्या पूजिता, गौःरूपेण तत्र स्थितवती। पुरा गौर्या पराजितः शम्भुः नग्नः क्रीडायाम् निष्कासितः, तस्मात् शंकरः दुःखी, गौर्याः सुखं नित्यं प्रतिष्ठितम्। यस्य विजयः प्रथमं भवति, तस्य सुखं संवत्सरपर्यन्तं तिष्ठति; अतः, मध्यरात्रौ यदा जनाः अर्धनिद्रिताः भवन्ति, तदा नगरीषु स्त्रियः, मृदङ्गवाद्यैः सह, हर्षेण अलक्ष्मीं गृहप्राङ्गणे निष्कासयन्ति। पराजये, सूर्ये उदिते अनन्तरदिनं, प्रतिरोधः जायते; प्रभाते गोवर्धनस्य पूजनं, रात्रौ अक्षक्रीडा कार्य्या। गावः अलङ्कर्तव्याः, न तु भारवाहनाय वा दुग्धदाने योजनीयाः; गोवर्धनः, गोकुलस्य धारकः रक्षकः च, सम्माननीयः। विष्णोः भुजबलात् महत्त्वं जातं, कोटिगवां दाता भव; सा लक्ष्मी, लोकपालेषु गौःरूपेण स्थितवती। यज्ञाय घृतं पापं नाशयतु; गावः मम पुरतः, पश्चात्, हृदि च सन्तु, अहं गोमध्ये वसामि। एवं गोवर्धनपूजनं; सत्यभावेन देवांश्च, साधून्, मनुष्यांश्च तर्पयेत्; अन्यान्नं पानं च, विदुषः शब्दैः तर्पयेत्। वस्त्रैः, ताम्बूलैः, दीपैः, पुष्पैः, कर्पूरकुङ्कुमैः, नानाभक्ष्यपाकैः अन्तःपुरवासिनः पूजनीयाः। ग्रामवृषभः दानैः, राजा धनैः, पदातिसमूहाः उत्तमकण्ठाभरणैः कङ्कणैः च तुष्टाः। राजा मन्त्रिणः स्वजनं च पृथक् तर्पयेत्; सम्यक् तुष्ट्वा, मल्लान् नर्तकान् च तर्पयेत्। वृषभाः, महान्द्राः, अन्यैः सह युद्धरताः, राजानः, क्षत्रियाः, पदातयः च सर्वे अलङ्कृताः। उपविष्टः, नर्तकान्, नाटककारान्, सूक्तिकारान् च पश्येत्; स्पर्धायाः च प्रवर्तयेत्, गावः, महिषाः, तादृशाः च स्थापयेत्। बाला गावः सह गाः प्रश्नोत्तरैः संयोजयेत्; ततः अपराह्णे, पूर्वदिशि, अग्नौ— मार्गरक्षकं दुर्गस्तम्भे वा वृक्षे दिव्येन कुशकाशैः रज्ज्वा, नानारत्नमालया भूषितं, बन्धयेत्, हे गुह। गजान् अश्वान् निरीक्ष्य, मार्गरक्षकस्थले नेतव्याः; गावः, वृषभाः, महिषाः, उग्रमहिष्यः घंटाभिः सह। द्विजमुख्येन विधिपूर्वकं हवनं कृत्वा, मार्गरक्षकं बन्धयेत्; ततः, हे पुण्यात्मन्, नमस्कारं मंत्रेण कुर्यात्— "मार्गरक्षिन्, सर्वजनानां सुखदायक, तुभ्यं नमः; तव भूमौ गावः, महान्द्राः याति—राजानः, युवराजाः, विशेषतः ब्राह्मणाः, मार्गरक्षकभूमिं लङ्घित्वा, रोगरहिताः सुखिनः तिष्ठन्ति।" एवं सर्वं रात्रौ कृत्वा, दैत्याधिपत्योत्सवे, भूमौ मण्डलं कृत्वा, प्रत्यक्षपूजनं कुर्यात्। पंचवर्णचूर्णैः, सर्वाभरणैः शोभितं, पर्वतपङ्क्तिसहितं, बलीं दैत्याधिपं चित्रयेत्। कुम्भजातं, विशालजंघं, मधु दैत्यादिभिः परिवृतं, प्रसन्नमुखं, शिखरकर्णाभरणयुक्तं। द्विभुजं दैत्यराजं निर्माय, गृहस्य विशालमण्डपे मध्ये पूजेत्। मातृभिः, भ्रातृभिः, तुष्टबन्धुभिः सह, पद्मैः, शतदलैः, पुष्पैः, कल्हारैः, रक्तपद्मैः पूजेत्। सुगन्धिपुष्पैः, नैवेद्यैः, गुडमिश्रक्षीरपाकैः; सुरापाकैः, मांसैः, मद्यैः, नानारसैः च पूजेत्। एवं मन्त्रेण, हे राजन्, मन्त्रिणा, पुरोहितेन सह पूजनं कुर्यात्; संवत्सरपर्यन्तं सुखं लभेत्। "हे बली, विरोचनपुत्र, भवति नमः; भविष्यति इन्द्रः, देवद्विषः, तव पूजनं स्वीकृतं भवतु।" एवं पूजां कृत्वा, रात्रौ जागरणं कुर्यात्; नर्तकान्, नाटककारान्, गायकान् रात्रौ किञ्चित् समयं नियोजयेत्। गृहस्य अन्ते जनैः श्वेतचूर्णैः सेवा दद्यात्; बलीं स्थाप्य, फलपुष्पैः पूजेत्। यत् किमपि बलीसंबन्धि कर्म, तत् अग्नौ कार्यम्; यथा तत्त्वज्ञाः ऋषयः अव्ययविधिं उक्तवन्तः। यत् किमपि दानं अत्र दीयते, लघु वा महत्, सर्वं अव्ययम्, शुभम्, विष्णुप्रियम् भवति। ये पुरुषाः रात्रौ तव पूजनं न कुर्वन्ति, तेषां धर्मलाभः, मंत्रजपविहीनः, तव समीपं गच्छेत्। हे कुमार, यदा विष्णुः बलीं तुष्टः, तदा पुनः दैत्येषु महोत्सवम् अदान्, तेषां हिताय। तस्मात् कालात्, हे सेनानी, कौमुदीमहोत्सवः आरभ्यते, सर्वदुःखं निवारयन्, विघ्नं विनाशयन्। लोकदुःखं अपाकरोति, काम्यः, धनं, पोषणं, सुखं च ददाति; भूमिः 'कुशा' नाम्ना ज्ञेयम्, हर्षानन्दाभ्याम् उभयं लभ्यते। स्वरूपात्, शास्त्रवाक्येन च, कौमुदी इति कथ्यते; जनाः नानाकार्ये हर्षं परस्परं अनुभवन्ति। यतः जनाः हर्षिताः, तुष्टाः, सुखिनः च भवन्ति, अतः कौमुदी इति; हे षण्मुख, तत्र बलीं पद्मैः पूजयन्ति। पापक्षयाय राज्ञः, अतः कौमुदी इति; केवलं एकरात्रिं एकदिनं कार्तिकमासे प्रतिवर्षं पालनीयम्। एवं कौमुदीमहोत्सवस्य विधिः श्रूयते, यत्र लक्ष्मी, गोवर्धनः, मार्गरक्षकः, बलीः च पूज्यन्ते, सर्वे जनाः सुखं, संपदं, पुण्यं च प्राप्नुवन्ति।