शम्भोः समीपे तिष्ठन्ती पार्वती भगवत्समीपात् तं गृहीतुं यतमानं दृष्ट्वा तस्य समीपात् पलायिता। तदा तस्य कामविमूढस्य चित्तं मदमयम् अभवत्। तथापि दानवानां प्रमुखः तां शुभां मातरं पार्वतीं न त्यजति; तस्य पतिः ध्यानयोगेन पार्वत्याः सह संयोगं प्राप्तवान्। तं दृष्ट्वा दानवराजः स्वगृहं प्रत्यगच्छत्, सैनिकान् सज्जीकृत्य शम्भुं जयितुं उत्सुकः अभवत्। काममोहाभिभूतः स दानवराजः केवलं गौरीं प्राप्तुं यत्नं अकरोत्; एतद् श्रुत्वा देवा नन्दिना निर्देशिताः तत्र गच्छन्। ते देवा दानवैर्युद्धं घोरं महद् जगद्भयं कृतवन्तः। तत्र दानवाचार्यः युद्धे हतान् दानवान् पुनः जीवितवान्। कैलासे यत् सर्वं घटितं तद् निवेदितम्। ततः शम्भुः कोपात् नन्दिने इदं वचनम् उक्तवान्— "त्वं शीघ्रं मम आज्ञया दानवानां गृहे गच्छ। सर्वदानवानां सभायाम् तेषां राज्ञः समक्षं, तं दुष्टं भार्गवं केशेषु बलात् गृहीत्वा यथाशीघ्रं मम समीपं आनय, मोहितं दमनम् कृत्वा।" ततः श्रीनन्दिश्वरः पार्वतीपतिना प्रेषितः कव्यम् केशेषु गृहीत्वा दानवानां समक्षं बलात् आकृष्य अगच्छत्। तं आनयन्तं दानवाः शस्त्रैः बाणैः च प्रहारं कृतवन्तः, किन्तु वीर्यवान् नन्दिं हन्तुं न शेकुः। नन्दिः देवैः सह अग्रे स्थितः, केशेषु गृहीत्वा हर्षितः हरस्य समीपं तं आनयत्। शम्भुः कोपात् भार्गवं, असुरगुरुम्, गृहीत्वा उग्रं रुद्ररूपं धारयामास, मृत्युना तुल्यं प्रभुम्। तदा महाबलः दैत्येश्वरः क्रुद्धः समस्तसेनया परिवृतः शंकरं प्रति घोरशस्त्रैः आक्रान्तः। देवाः च क्रुद्धाः विद्याधराद्याः च तत्र युद्धे दैत्येषु उग्रं कोपं कृतवन्तः। तत्र देवदानवयोः घोरं युद्धं अभवत्, यत् सर्वलोकान् भयमावहत्। देवा निश्चितशस्त्रैः दानवान् प्रहारं कृतवन्तः, दानवाः अपि युद्धे अमृतान् प्रहारितवन्तः। सुवर्णशरीराः, वज्रसमानबाणाः, रत्नशिरःशस्त्रैः भूषिताः, विजयं प्राप्नुं यत्नं कृतवन्तः। महाबलिनः दैत्याः दिवं शरीरं च दीप्तशस्त्रैः उज्ज्वलितवन्तः; तेषाम् शस्त्रवर्षः व्यर्थः नाभवत्। कश्यपसुताः श्रेष्ठाः देवा शत्रून् हत्वा जगद् व्याप्य स्थितं महाबलसेनायुक्तं सैन्यं निपातितवन्तः। क्षणमात्रेण सर्वे देवा निश्चितशस्त्रैः तान् विनष्टवन्तः, महादेवः अपि महायत्नेन युद्धं कृतवान्। दीर्घकालं त्रिशूलेन आहतः अन्धकः, गर्वं दमनम् प्राप्य, न विनष्टः; स शिवगणाध्यक्षः कृतः, द्विजश्रेष्ठ। ततः शिवः देवान् संबोध्य बीजं निष्कासितवान्; गर्भः भूमौ पतितः, अतः स "भौमः" इति प्रसिद्धः। शुक्रः शिवं संबोध्य हर्षितः दैत्यैः सह प्रत्यगच्छत्; एवं भौमः हरस्य अंशः भूमौ उत्पन्नः। तस्य पूजनं चतुर्थ्यां मङ्गलवारे च, शुभव्रतैः, अशुभग्रहदोषे वा कर्तव्यं। त्रिकोणे च वर्तुले च, रक्तपुष्पैः चन्दनैः च पूजितः, भौमः बुद्धिं धनं च ददाति। पुत्रेषु सुखे यशसि च अधिकं श्रोतुम् इच्छसि वा? व्यासः उवाच— "एष धर्ममयः कथा, यां मया शिष्यान् कथिता, शुभदायिनी।" एतद् श्रुत्वा पुनर्जन्म न भवति, मृत्युः न भवति; द्विजातिभ्यः पुण्यं ददाति, शुभकामैः आचर्यं। "मम आज्ञया यथेष्टं गच्छ, कृतकर्मा भव।" ब्रह्मा उवाच— एवं व्यासः, सत्यवतीपुत्रः, धर्मरूपाणि विविच्य, शम्यः स्वगृहं गच्छत्। त्वं अपि, प्रियपुत्र, श्रद्धया तत्त्वं अवगम्य, यथेष्टं आचर। कालानुसारं हर्षेण हरिकथां गायित्वा, धर्मोपदेशं कृत्वा, लोकगुरुं तुष्ट्वा, रमस्व। पुलस्त्यः उवाच— एवं उक्त्वा नरदः राजा गन्धमादनं गच्छत्, बदरिकाश्रमस्थं महर्षिं नारायणं द्रष्टुं। एवं 'भौमस्य भूमौ उत्पत्तिपूजनं' नाम एकाशीतितमं अध्यायः श्रीपद्मपुराणस्य आदिपर्वणि समाप्तः। भीष्मः उवाच— सूर्यचन्द्रभौमपूजनं श्रुतम्; अधुनाऽपि सोमपुत्रस्य बुधस्य पूजनं कथय। पुलस्त्यः उवाच— बुधः चन्द्रस्य पुत्रः तारायाः गर्भात् जातः, सौम्यः च उग्रः च, शुभाशुभफलप्रदः ग्रहः प्रसिद्धः। बुधमण्डलं बाणाकृतिः वर्ण्यते; तत्र पन्नहरितवर्णैः चूर्णैः मण्डलं कर्तव्यम्। तत्र सुगन्धद्रव्यैः, शोभनपुष्पैः, धूपैः च पूजनं कर्तव्यम्; बुधः दशम्यां नक्षत्रे वा संक्रान्तौ दानेन नियमेन यत्नं कर्तव्यम्। कर्पूरः, मुद्गः, हरितवस्त्रं, पन्नरत्नं, यथाशक्ति सुवर्णं च बुधं तुष्ट्यर्थं दातव्यम्। "सोमपुत्र बुध! महाबुद्धिमन् वेदवेदाङ्गविद्! ग्रहेषु स्थितः नमः ते; सदा मम अनुग्रहं कुरु।" इति भक्त्या ध्यानसमेतः बुधं स्तुत्वा, सोमपुत्रस्य प्रसादेन सर्वकामान् लभते। गुरुपूजनं च चतुरस्त्रमण्डले, पीतवर्णचूर्णैः शोभायुक्तं कर्तव्यम्।