श्रीशिवः उवाच— कार्तिकमासस्य कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां यमाय दीपं बहिः स्थापयेत्। तेन अकालमृत्युः विनश्यति। त्रयोदश्यां दीपदानेन सूर्यपुत्रः तुष्टो भवति तस्य, यो यमपाशबद्धः कालबद्धश्च स्वपत्नीसमेतः अस्ति। कार्तिकस्य कृष्णचतुर्दश्यां चन्द्रोदयकाले स्नानं कर्तव्यम् एव पापभीतिभिः। यदि चतुर्दशी पूर्वं आगच्छेत्, शुक्लपक्षे वा कृष्णपक्षे वा, तदा प्रातःकाले अलसत्वं विना स्नानं कर्तव्यम्। चतुर्दश्यां दीपोत्सवकाले तैलमध्ये लक्ष्मीः, जले गङ्गा च निवसतः; यः तदा स्नानं करोति सः यमलोकं न पश्यति। अपामार्गः, कुम्भः, प्रपुन्नाटः, वाह्वलश्च—एतान् स्नानकाले घूर्णयेत्, तेन नरकनाशः स्यात्। मृत्तिकाखण्डेन शूलैः सह, अपामार्गपत्रैः च, "हे अपामार्ग! पुनः पुनः घूर्णितः पापं मम अपाकुरु" इति मन्त्रम् उच्चरन् स्नानं कुर्यात्। अपामार्गं प्रपुन्नाटं च शिरसः उपरि घूर्णयेत्; ततः यमराजस्य नामभिः तर्पणं कुर्यात्। "यमाय, धर्मराजाय, मृत्यवे, अन्तकाय, वैवस्वताय, कालाय, सर्वभूतनाशनाय, औदुम्बराय, दध्नाय, नीलाय, परमेष्ठिने, वृकोदराय, चित्राय, चित्रगुप्ताय च नमः" इति प्रार्थयेत्। ततः देवताः पूजयित्वा नरकाय दीपं दद्यात्; सायंप्रत्युषस्मिन्नपि सुन्दरदीपदानं कुर्यात्। विशेषतः ब्रह्मा, विष्णु, शिवादीनां गृहेषु, शिखरमन्दिरेषु, सभागृहेषु, नदीषु च दीपं स्थापयेत्। भित्तिषु, उद्यानेषु, कूपेषु, द्वारेषु, प्राग्भूमिषु, गोशालासु, रहःस्थलेषु, हस्तिशालास्वपि दीपं दद्यात्। अथ अमावास्यायाः प्रभाते, अग्नौ स्नात्वा, भक्त्या देवपितॄन् पूजयेत् प्रणमेत् च। पक्षश्राद्धं दधि-दुग्ध-घृताद्यन्नैः कृत्वा, ब्राह्मणान् विविधान्नैः तर्पयित्वा क्षमां याचेत्। ततः मध्याह्ने नगरवासिनः पोषयेत्, राज्ञा च तेषां सभां पूजयित्वा तैः सह संवादः कर्तव्यः। यावत् संवत्सरे पाठकानां स्नेहः जायते, तावत् हरौ अनुत्थिते, लक्ष्मीः स्त्रीभिः प्रबोध्येत। प्रबोधनकाले पुण्यवतीया सह लक्ष्मीः प्रबोधिता, तदा सः पुरुषः वर्षपर्यन्तं लक्ष्म्या न परित्यज्यते। ब्राह्मणात् अभयप्राप्ते देवद्विषः विष्णुभयात् जानन्ति यत् लक्ष्मीः क्षीरसागरे सुप्ता, पद्मे च आश्रिता अस्ति। सा एव ज्योतिः, सा श्रीः, सा सूर्यः, चन्द्रः, विद्युत्, सुवर्णं, नक्षत्राणि च; सा सर्वज्योतिषां ज्योतिः, दीपस्य शिखा च स्थिता। या लक्ष्मीः शुभे दीपावल्यां दिवसे भूमौ, कार्तिके च गोष्ठे वर्तते, सा एव लक्ष्मीः मम वरदायिनी अस्ति। शंकरः च भवानी च क्रीडायां क्रीडन्तौ अक्रीडेताम्; लक्ष्मीः, भवान्या पूजिता, गाव्याकाररूपेण तत्र स्थिताऽभवत्। पूर्वं गौर्या पराजितः शम्भुः नग्नः कृतः क्रीडायां, ततः शंकरः शोकातुरः, गौर्याः च नित्यं सुखस्थितिः। यस्य विजयः पूर्वं स्यात्, तस्य सुखं संवत्सरपर्यन्तं भवति; अर्धनिद्रायां जनाः यदा मध्यरात्रिः आगच्छति, तदा नगरस्त्रीभिः, दुन्दुभ्यादिवादनैः, हर्षेण, अलक्ष्मीः गृहाङ्गणात् निष्कास्यते। पराजये, सूर्ये उदिते अनन्तरदिने, वैरभावः जायते; प्रातःकाले गोवर्धनं पूजयेत्, रात्रौ च क्रीडां कुर्यात्। गावः अलंकारैः भूषयेत्, भारवाहनं दुग्धदानं च वर्जयेत्; गोवर्धनं, गोकुलस्य धारकं रक्षकम्, पूजयेत्। विष्णोः बाहुप्रभावेन सहस्रगवां दाता भव; सा लक्ष्मीः लोकपालगोष्ठे गोमायां स्थिताऽस्ति। यज्ञाय नीतं घृतं मम पापं नाशयतु; गावः मम पुरतः, पृष्ठतः, हृदि च सन्तु, अहं च गोमध्ये वसामि। एवं गोवर्धनपूजा विधीयते; भावेन देवान्, साधून्, नरांश्च तर्पयेत्; अन्यान् अन्नपानैः, विदुषः वाक्यैः तर्पयेत्। वस्त्रैः, ताम्बूलैः, दीपैः, पुष्पैः, कर्पूरकुङ्कुमैः, नानाविधान्नैः अन्तःपुरवासिनः तर्पयेत्। ग्रामवृषभं दानैः, राजानं धनैः, पादातिगणं सुशोभनमणिवलयैः च तर्पयेत्। राजा मन्त्रिणः स्वजनं पृथक् तर्पयेत्; तान् यथायोग्यं तुष्ट्वा, मल्लान् नर्तकांश्चापि तर्पयेत्। वृषाणां, महाबलवृषाणां, राज्ञः, क्षत्रियाणां, पादातीनां च अलंकारैः भूषयेत्। पीठे उपविष्टः, स्वयं नर्तकान्, नाटकान्, सूतान् च पश्येत्; स्पर्धायाः आयोजनं कुर्यात्, गोमहिषादीनां च उपस्थिति स्यात्। वत्सान् गावः सह युक्त्वा, प्रश्नोत्तरैः सह, ततोऽपराह्णे पूर्वदिशि अग्नौ— मार्गपालं किलकायां वा वृक्षे वा दिव्येन कुशकाशैः कृतसूतरेण, नानारत्नमालया भूषितं, गुह! बन्धयेत्। गजान् अश्वांश्च निरीक्ष्य, मार्गपालस्थानं नयेत्; गावः, वृषभाः, महिष्यः, घंटाभूषितमहिष्यश्च। द्विजश्रेष्ठेन विधिवत् हविर्यागं कृत्वा, मार्गपालं बन्धयेत्; ततः, पुण्यश्लोकेन, "मार्गपाल, सर्वभूतानां सुखद, तुभ्यं नमः; मार्गपालभूमौ, गावः महावृषभाः च गच्छन्तु" इति प्रणमेत्। एवं श्रीशिवेन उक्तं, कार्तिकमासे दीपोत्सवव्रतादिकं कर्म, देवपितृपूजा, गोवर्धनपूजा, लक्ष्मीप्रबोधनं, मार्गपालपूजनं च विधिवत् कर्तव्यमिति।