शृणु, सदा पूज्य, सप्तमीव्रतस्य पावनमाहात्म्यं तथा तस्य विधानं यथोक्तं पुराणे। शुक्लपक्षे दिवसे, यदा सूर्यः उत्तरायणे स्थितः, यत्र च नक्षत्रं पुंनामधेयं भविष्यति, तदा सप्तमीव्रतम् आरभेत। हस्ता, मैत्र, पुष्य, श्रवण, मृग, पुनर्वसु—एतानि नक्षत्राणि मुनिभिः पुंनामधेयानि निर्दिष्टानि। पञ्चम्यां एकभक्तं विधीयते, षष्ठ्यां रात्रौ भोजनम्, सप्तम्यां उपवासः, अष्टम्यां च पारणं करणीयम्। अर्कस्य अग्रभागं, शुद्धं गोमयम्, सुमचं, जलं, फलानि च—एतानि क्रमशः सेवेत। अर्कमूलं, रात्रिभोजनं, नियमेन उपवासः, एकभक्तं, क्षीरं वा घृतयुक्तं भोजनं च विधानतः। दिवा सप्तमीव्रतं कृत्वा यथाकामफलमवाप्नुयात्। अर्कशाखायाः अग्रभागः ग्रामस्य पूर्वोत्तरदिश्यात्, सूर्याभिमुखात्, द्विधा कोमलपत्रयुक्तः, जलेन सह, दन्तैरनस्पृष्टः ग्रसनीयः। भूमौ पतितं शुद्धं गोमयं, अङ्गुष्ठमात्रं, जलेन सह, दन्तैरनस्पृष्टं ग्रसनीयम्। सुमचं निर्लिप्तं, जीर्णं, स्थूलं, अद्रवं, एकं खण्डं, जलेन सह, दन्तैरनस्पृष्टं ग्रसनीयम्। ब्राह्मणस्य वा पितुः अङ्गुष्ठमूलात् जलं पातव्यम्। फलं—खर्जूरं वा नारिकेलं—यदेकं, दन्तैरनस्पृष्टं ग्रसनीयम्। मयूराण्डमात्रं घृतयुतं भोजनं, तावत् एव घृतं च। यदा स्वच्छायाद्विगुणा छाया दृश्यते, तदा रात्रिभोजनकालः विज्ञेयः; रात्रिभोजनं न तु रात्रौ भोजनम्। आदौ फलेन, पुष्पैः, यथोचितमन्त्रैश्च देवतां सम्पूज्य, ततः नियतं भोजनं दातव्यम्। ततः ध्यानं—समस्तमङ्गललक्षणसमन्वितं, सर्वाभरणभूषितं, द्विभुजं, रक्तवर्णं, करकमलेन रक्तपद्मं धारयन्तं देवतारूपं चिन्तयेत्। मण्डलमध्यम्, सलिलसमावृतं, सेवकसंवृतं, पद्मासनस्थं, रक्तगन्धानुलेपनं च तेजोमण्डलसन्निभं ध्यानम्। विशेषतः पूजाकाले आदित्यं ध्यानं कुर्वीत। मन्त्रः—"सहस्रकिरणं भास्करं ध्यायेम; स नः सूर्यः प्रचोदयात्।" इति। एषा सप्तम्याः परमजपः, विजयप्रदा, करवीरकरञ्जपुष्पैः, रक्तकुङ्कुमसदृशैः पूजनीयः। पश्चात् अष्टम्यां विशेषतः पारणं कर्तव्यम्; अष्टम्यां एव, न नवम्यां। यदि नवम्यां पारणं कुर्यात्, तदा व्रतफललाभो न भवति; पारणं मध्याह्ने, तिक्तकट्वम्लवर्जितेन भोजनविधिना कर्तव्यम्। तण्डुलान् यत्नेन शुद्धीकुर्यात्, तृणबीजादिवर्जितान्; मुद्गमाषतिलघृतानि वर्जनीयानि। भक्त्या ब्राह्मणान् यथाशक्ति पायसाद्यैः, अन्नपानैः, आमिषवर्जितशाकैः च भोजयेत्। ब्राह्मणाय दानं सम्यक् विभाग्य दद्यात्। एतत् सप्तमीव्रतं यः करोति, स अनन्तफलदायकम्। सर्वपापापहं, धनपुत्रवर्धनं; मासे मासे, द्विजश्रेष्ठ, आदित्यतुष्ट्यर्थं व्रतमिदं कृत्वा। भक्त्या पारणं कृत्वा, सूर्यलोकं गच्छति; कोटियुगानि स्वर्गे वसित्वा, परमां गतिं प्राप्नोति। एष परमं रहस्यं प्राचीनकाले शम्भुना प्रोक्तम्। श्रवणेन, नित्यं व्रतानुष्ठानेन, अन्येषां शिक्षया च, समं फलमवाप्यते। ततः वैशम्पायनः उवाच—"भगवन्, तव प्रसादात् एतद् विशुद्धं व्रतमशृणवम्। अधुना ब्रध्नप्रियं किञ्चिदन्यदपि श्रोतुमिच्छामि।" तदा व्यासः उवाच—"कैलासस्य रम्ये शिखरे, यदा महेश्वरः सुखासनस्थः आसीत्, तदा स्कन्दः शिरसा नमित्वा इदं वचनमब्रवीत्—'भगवन्, त्वत्तः आर्काङ्गविधिं विस्तारतः शृणोमि। व्रारादिदिनानां फलं सत्येन ज्ञातुमिच्छामि।' ईश्वरः उवाच—'सूर्यदिने व्रती रक्तपुष्पैः अर्घ्यं दद्यात्; रात्रौ केवलं हविष्यन्नं भुञ्जानः स्वर्गात् न पतति। सप्तम्यां विशेषतः, सूर्यदिने, सर्वशिष्टाचारपालनात् परमेश्वरः सह गणैः तुष्टो भवति। तिथिदिनयोः व्रतानुष्ठानेन वीर्यपदं लभते, यावत् वीर्यवान् गणपतिः गगने स्थितः। सूर्यदिने व्रतम् इच्छितार्थप्रदं, पुण्यं, समृद्धिदं, रोगनाशनं, स्वर्गमोक्षप्रदं, शुभदं च। सप्तमी यदा रविवासरे पतति, तदा तस्य सर्वव्रतपूजनानि अक्षयाणि भवन्ति। शुद्धसूर्यदिने ग्रहपतिं पूजयेत्; मुखेन प्राणं निष्क्रान्त्य, तं मण्डले स्थापयेत्। द्विभुजं, रक्तपद्मासनस्थं, सुग्रीवकण्ठं, रक्तवस्त्रं, सर्वाभरणरक्तं, हस्तयोः पुष्पयुक्तं, तानि पुष्पाणि पूर्वोत्तरदिशि क्षिपेत्। 'आदित्यं ध्यायामः, भास्करं नमामः, भानुः प्रचोदयात्' इति मन्त्रेण।' ततः आचार्योपदिष्टेन विधिना लेपनं कुर्यात्; लेपनानन्तरं धूपं, धूपाद्वै दीपं दद्यात्। दीपानन्तरं नैवेद्यं, ततः जलं समर्पयेत्। ततः जपं, स्तुतिं, मुद्रां, नमःकर्म च कुर्यात्। आद्यां मुद्रां अञ्जलिं, द्वितीयां धेनुकां मन्यते; एवं यः अर्कं पूजयति, स सूर्यसायुज्यं लभते। ब्राह्मणहत्यापातकं, हस्ते कपालसंलग्नं, सुर्यस्य प्रसादेन वाराणस्यां विमुक्तः। त्रिषु लोकेषु सूर्यादधिकं देवतां नास्ति; यस्य प्रसादेन गुरुहत्यापातकात् विमुक्तः। ततः स्कन्दः उवाच—'भगवन्, एतद्वचनं श्रुत्वा विस्मितोऽस्मि। त्वदन्यः कः देवः? कथं ते ब्रह्महत्यापातकं सम्भवेत्?' 'त्वं ज्ञाननाथः, योगी, भोगी, अक्षरः, अव्ययः, त्वमेव देवतागुरुः, महेश्वरः, यः सर्वरूपः। त्वं सर्वज्ञः, वरदः, सर्वभूताधिपः, कथं ते पापं, विशेषतः क्रोधः?' ततः शिवः उवाच—'लोकहितार्थं प्रतियुगे वयं ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः पृथग्विधं कर्म कुर्मः। अस्माकं न बन्धो न मोक्षः, न कर्तव्यं नाकार्यं; तथापि लोकसंरक्षणाय विधिनियमेन वयं कर्म कुर्मः।' 'यदिदं परमं, सर्वविघ्नापहम्, सर्वरोगप्रशमनं, सर्वाभीष्टप्रदं च।