मानुष्यजन्म दुर्लभं प्राप्य सा स्त्री परं पदम् अगच्छत्। यथा चापि एकः व्याधः, चतुर्दश्यां महेश्वरं पूजयन्, परमं स्थानम् अवाप्तवान्। तत्रापि संयमं कृत्वा, सः विष्णुलोकं गतवान्। एकाऽपि स्त्री, चाण्डालशरणं गत्वा, अन्यैः कृतं दीपं निर्माय, शुद्धा भूत्वा लीलावतीति नाम्ना शाश्वतं स्वर्गं प्राप्तवती। अन्यः गोपालकः, शार्ङ्गधरस्य अमावास्यायां पूजनं दृष्ट्वा, पुनः पुनः “जयः” इति उच्चारयन्, राजा राज्ञां जातः। अतः रात्रौ सूर्यस्योदयपर्यन्तं दीपदानं कर्तव्यम्। गृहेषु, सर्वेषु गोष्ठेषु, सर्वेषु देवालयेषु, देवायतनेषु, श्मशानेषु, सरःस्वपि रात्रौ दीपाः प्रदेयाः। घृतादिभिः शुभाय पञ्चरात्रं दीपदानं कर्तव्यम्। ये पापिनः पितरः पिण्डोदककर्मविहीनाः, दीपदानपुण्येन तेऽपि परमं मोक्षं यान्ति। एवं श्रीपद्ममहापुराणे, पंचपञ्चाशत्सहस्रसंख्यायाम्, उत्तरखण्डे, कार्तिकमाहात्म्ये, दीपगन्धधात्रीमहात्म्यवर्णनं नामैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ कार्तिकेयः उवाच—“भगवन्, दीपावल्याः विशेषफलं कथय; किमर्थं सा क्रियते, कश्चास्याः अधिष्ठाता देवता?” पुनरपि—“किं तत्र दातव्यं, किमदातव्यम्, कः सुखविधिः, कः क्रीडाविधिः?” इति पप्रच्छ। सूत उवाच—स्कन्दस्यैतानि वचनानि श्रुत्वा, श्रीकामशोषणः भगवाञ्छिवः स्मयमानः “साधु ब्राह्मणाः” इति कृत्वा इदं वचनं प्रोवाच। श्रीशिव उवाच—कार्तिककृष्णत्रयोदश्यां यमाय दीपं बहिः स्थापयेत्; तेन अकालमृत्युः नश्यति। त्रयोदश्यां दीपदानात्, यमपुत्रः तुष्टः भवति; यः पत्न्या सह कालपाशबद्धः, तस्यापि मोक्षः सिध्यति। कार्तिककृष्णचतुर्दश्यां चन्द्रोदयकाले स्नानं पापभीतैः अवश्यं कार्यम्। यदि चतुर्दशी पूर्वं आगच्छेत्, शुक्लपक्षे वा कृष्णपक्षे वा, तदा प्रातःकाले स्नानं कर्तव्यम्। दीपोत्सवे चतुर्दश्यां, तैलमध्ये लक्ष्मीः, जले गङ्गा; यः तदा स्नाति, स यमलोकं न पश्यति। अपामार्ग, कुम्भी, प्रपुन्नाट, वाह्वल—एतानि स्नानकाले घूर्णयेत्, नर्कनाशाय। मृत्तिकाकण्टकैः अपामार्गपत्रैः सह, “हे अपामार्ग! पुनः पुनः घूर्ण्यमानः, पापं मे हरोति” इति मन्त्रोच्चारणेन। अपामार्गं प्रपुन्नाटं च शिरसः उपरि घूर्णयित्वा, यमराजस्य नाम्ना तर्पणं कुर्यात्। यमाय, धर्मराजाय, मृत्यवे, अन्तकाय, वैवस्वताय, कालाय, सर्वभूतक्षयाय; औदुम्बराय, दध्नाय, नीलाय, परमेष्ठिने, वृकोदराय, चित्राय, चित्रगुप्ताय च नमः। नरकाय दीपं दद्यात्, देवतान् पूजयित्वा। ततः सायं प्रदोषे शोभनदीपाः प्रदेयाः। विशेषतः ब्रह्मा, विष्णु, शिवादीनां गृहेषु, स्तम्भेषु, देवालयेषु, सभाभवनादिषु, नद्यां च। भित्तिषु, उपवनेषु, कूपेषु, द्वारेषु, प्राग्भारेषु, गोशालायाम्, विविक्तस्थलेषु, हस्तिशालास्वपि दीपदानम् उचितम्। अमावास्यायां प्रातः अग्निस्नानं कृत्वा, भक्त्या देवपितॄन् पूजयेत्, प्रणमेत्। पक्षे पक्षे श्राद्धं दधिक्षीरघृताद्यन्नैः कृत्वा, ब्राह्मणान् भोजयित्वा, क्षमाप्रार्थना कुर्यात्। ततः मध्याह्ने नगरवासिनः पोषयेत्; राजा च सभायाः सत्कारं कृत्वा, तैः सह संवादं कुर्यात्। यावत् पाठकानां स्नेहः संवत्सरे उत्पद्यते, तावत् हरिसुप्तिपूर्वं लक्ष्मीमपि स्त्रीभिः जागरयेत्। जागरणकाले पुण्यवती स्त्री लक्ष्मीमुत्थाप्य, सा लक्ष्मीः तं पुरुषं संवत्सरं न त्यजति। ब्राह्मणैः अभयप्राप्तौ, देवद्विषः विष्णुभयात्, जानन्ति यत् क्षीरसिन्धौ सुप्ता लक्ष्मीः, कमले च निलयिता। “त्वं प्रकाशः, त्वं श्रीः, त्वं सूर्यः, त्वं चन्द्रः, त्वं विद्युत्, त्वं सुवर्णं, तारा च; त्वं सर्वदीपानां ज्योतिः, दीपशिखा स्थिता” इति स्तुतिः। या लक्ष्मीः शुभदीपावल्यां भूमौ, कार्तिके च गोष्ठे वर्तते, सा एव वरदा लक्ष्मीः मम। शङ्करः च भवानी च क्रीडायां क्रीडितुम् आरब्धवन्तौ, लक्ष्मीः भवत्या पूजिता गोमूर्त्या स्थितवती। पूर्वं गौरीणा पराजितः शम्भुः नग्नीकृतः, क्रीडायां निष्कासितः; अतः शङ्करः दुःखी, गौरी सदा सुखस्थितिः। यस्य विजयः प्रथमं जायते, तस्य सुखं संवत्सरं तिष्ठति। अर्धनिद्रिते जनसमूहे, मध्यरात्रौ, नगरीस्त्रीभिः, मृदङ्गदुन्दुभिनिनादेन, हर्षेण आलक्ष्मीः गृहद्वारात् निष्कास्यते। पराजये, प्रभाते सूर्ये उदिते, प्रतिदिनं वैरभावः जायते; प्रभाते गोवर्धनं पूजयेत्, रात्रौ च क्रीडां कुर्यात्। गावः अलङ्क्रियन्ताम्, भारवाहनदुग्धदानाभ्यां विमुक्ताः स्युः; गोवर्धनं, गोकुलरक्षकम्, पूजयेत्। विष्णोः बाहुबलात्, कोटिगवां दाता भव; या लक्ष्मीः लोकपालानां मध्ये गोमूर्त्या वर्तते। यज्ञाय हृतं घृतं पापं मे नाशयतु; गावः मम पुरतः, गावः पृष्ठतः, गावः हृदि, अहं च गोमध्ये वसामि। एवं गोवर्धनपूजा; सत्यमनसा देवान्, साधून्, नरांश्च तर्पयेत्; अन्यान् भोज्यपेयेन, पण्डितान् वाक्यैः तुष्टिं यच्छेत्।