कृतयुगे देवाः एव भूमौ जाताः, न तु दैत्याः नापि अन्ये केचन। तत्रेतायां तु धर्मस्य एकपादः, द्वापरे द्विपादः सञ्जायते। सन्ध्यायां च कलियुगे च धर्मस्य सर्वे पादाः स्खलन्ति, तत्र सृष्टौ देवदानवप्रभृतीनां भ्रम एव प्रवर्तते। हे भारत, यथानियतं देवादीनां जन्म प्रवर्तते। दुर्योधनस्य ये योधाः सेनाश्च, ये च दैत्यादयः पृथिव्यां, ये च कर्णसमानाः, ते सर्वे भूमौ जाताः। गङ्गासुतः भीष्मः, वसुमुखः, दिव्यर्षिः द्रोणः, तस्य पुत्रः अश्वत्थामा यः साक्षात् शिवः, नन्दवंशे जातः हरिश्च तत्र अवतीर्णः। पाण्डवाः पञ्च इन्द्ररूपिणः, धर्मस्वरूपः विदुरः, गान्धारी, द्रौपदी, कुन्ती च—एता देव्योऽपि भूमौ अवतीर्णाः। कलियुगे देवाः दैत्याश्च, युगान्ते दैत्याः, मानवाः च सदा उत्पद्यन्ते; प्रेताः, मांसभक्षिणः, पशवः, विहङ्गमाश्च नित्यं प्रवर्तन्ते। तेषु पतितास्त्रियः, दास्यः, दुःखिता अपि, कन्यकाः च, नित्यं कलहशीलाः, स्वाचारकथायाम् आनन्दन्ते। सर्वपापेषु कलहेषु अन्यायकर्मणि च दैत्यादयः प्रमोदन्ते; सर्वे ते नरके नियोजिताः। वैशम्पायन उवाच—दैत्यादीनां मिथ्याभावात्, दिव्यत्वेनापि न स्वर्गगमना भवति; कथं तत्र सुखं, आरोग्यं, बलसञ्चयः वा स्यात्? राज्यं, आयुः, कीर्तिः, काम्यवस्तूनि, स्नेहः, बलं, नीतिः, ज्ञानमादयः, जन्म च वृद्धिश्च, यच्च शाश्वतम्—दानं, स्वाध्यायः, कर्म, यज्ञादिकं च—कथं प्राप्यते? एतद् भगवन् मम शिष्यस्य वक्तव्यम्। व्यास उवाच—दैत्येषु केवलं धैर्येणैव तपो भवति; व्रतानि, यज्ञादीनि, स्वजनस्नेहश्च तत्र दृश्यते। यः संयतः, दोषवर्जितः, नीतिशास्त्रस्य सारज्ञः, एभिः गुणैः शुद्धः, सः दिव्यत्वलक्षणः भवति। यः स्वयम् पुराणागमकृत्यानि आचरति, स्वर्गे च इह च धर्मतः व्यवहरति, सः पृथिवीमुद्धर्तुं समर्थः। विशेषतः, यः वैष्णवं दृष्ट्वा हृष्यति, पूजयति च, सः सर्वपापैः विमुक्तः, पृथिवीमुद्धर्तुं समर्थः। षड्धर्मपरायणः ब्राह्मणः, यः सर्वयज्ञेषु प्रवृत्तः, धर्मकथायाः प्रियः, सः अपि पृथिवीमुद्धर्तुं समर्थः। ये विश्वासघातिनः, कृतघ्नाः, व्रतभङ्क्तारः, द्विजदेवद्वेषिणः, ते पृथिवीं विनाशयन्ति। ये सुरापानपापक्रीडायां, पाखण्डिसंस्थानेषु च रमन्ते, ते अपि पृथिवीं नाशयन्ति। ये शुभकर्मविहीनाः, नित्यं क्लिष्टाः, शास्त्रार्थविक्षिप्तचित्ताः, ते पृथिवीं नाशयन्ति। ये स्वधर्मं परित्यज्य अधर्मे प्रवर्तन्ते, गुरुद्वेषात् निन्दायाम् आनन्दन्ते, ते पृथिवीं नाशयन्ति। ये दातारं निवारयन्ति, पापे प्रेरयन्ति, दरिद्रान् अनाथांश्च पीडयन्ति, ते पृथिवीं नाशयन्ति। एते चान्ये च दुष्कृतिनराः, अन्यान् पतितान् कृत्वा, पृथिवीं क्षिपन्ति। यः एतत् रम्यं, गुप्ततमं, परमहितोपदेशं शृणोति, तस्य पृथिव्यां न दुःखं, न अमङ्गलं, न दरिद्रता। न सः दैत्यादिषु जन्म लभते, न च स्वर्गे नित्यसुखं, न च अकाले मृत्युम्, न च पापैः लिप्यते। अत्र सः सर्वजनाधिपः भवति, स्वर्गे स्वर्गपतिः, बहूनि कल्पानि स्वर्गे भुक्त्वा, मोक्षमार्गे प्रस्थितः भवति। वैशम्पायन उवाच—एतद् यत् दिवि सदा दीप्यते, हे द्विजश्रेष्ठ, हे प्रभो, किमेतत्? कस्य वा एष तेजः? क्व च असौ दयालुः प्रभुः जातः? किम् अस्य कर्म, किम् अस्य कार्यम्? सः हि अतितेजस्वी, देवर्षिसिद्धचारणदैत्यराक्षसैः सदा पूज्यते, विशेषतः ब्राह्मणादिभिः। व्यास उवाच—एष परमं ब्रह्मतेजः, ब्रह्मणः शरीरात् निष्क्रान्तम्। ब्रह्मस्वरूपमेतत्, धर्मार्थकाममोक्षप्रदं, शुद्धरश्मि, उग्रं, दुःसहम्। तस्य दर्शनात् जनाः तिव्रतेजोभिः पीडिता पलायिता; तदा सर्वसागराः, महानद्यः, अन्ये च स्रोतांसि शुष्कानि अभवन्। तत्र जीवाः क्षयं गताः, बुद्धिमन्तः मृत्युम् आपन्नाः। तदा इन्द्रादयः देवाः ब्रह्माणं जग्मुः। तदा देवाः एष विषयं ब्रह्मणे न्यवेदयन्। सृजति च ब्रह्मा—देवाः ब्रह्मणः शरीरात् उत्पन्नाः, सः प्रभुः, सृष्टिकर्ता। एषः रजोगुणमयः, अमृतरश्मिः, यस्य शरीरं मध्ये स्थितम्। एतेन सर्वे लोकाः, चराचरं त्रिषु लोकेषु, रक्ष्यन्ते, सृष्ट्यन्ते, धार्यन्ते च। दिव्ययोनिजाः देवाः, ये च अत्र गर्भोद्भवाः, अण्डजाः, स्वेदजाः, उद्भिज्जाश्च, सर्वे तस्य शक्त्या रक्ष्यन्ते। अस्य सूर्यस्य शक्तिं वर्णयितुं न शक्नुमः; तेन लोकाः रक्ष्यन्ते, सृज्यन्ते, धार्यन्ते च। सर्वेषां रक्षायाम् अस्य समः नास्ति; प्रातःकाले तं दृष्ट्वा पापकूटानि नश्यन्ति। तस्य पूजनात् जनाः मोक्षं लभन्ते, ब्रह्मविदः सन्ध्याकाले पूजयन्ति। ते हस्तौ उत्तोल्य देवैः पूज्यन्ते; देवी सन्ध्यारूपिणी तस्य मण्डले प्रतिष्ठिता। ये द्विजातयः तं पूजयन्ति, ते स्वर्गं च मोक्षं च प्राप्नुवन्ति; पतिता अपि, मलिनाः अपि, तस्य रश्मिभिः शुद्ध्यन्ति। केवलं सन्ध्योपासनया पापात् शुद्धिः लभ्यते—even यदि चाण्डालं, गोघ्नं, पतितं, कुष्ठिनं वा पश्येत्।