गन्धपुष्पमाल्यवस्त्रशास्त्राभरणेषु, अतिथिसत्कारे, दाने, उत्सवादिक्रियासु च मानवाः सदा हृष्टाः सन्ति। स्नानदानादिकर्मभिः, व्रतयज्ञदेवपूजनैः च, समयः जपेन गच्छति—न कदापि तेषां दिनं निष्फलं भवति। एष एव नित्यः सदाचारः मनुष्याणां, यः देववत् आचारः मुनिभिः सदा स्तूयते। देवानां बलं तु अधिकं, मनुष्यः सदा भीतः; देवः सदा गंभीरः, मनुष्यः तु सौम्यः एव। देवदानवप्रभृतिषु तु परस्परं न कदापि सौख्यं जायते; परमं सुखं, मैत्री, धर्मः, कल्याणं च केवलं स्नेहात् सम्पद्यते। सः स्नेहः देवमनुष्ययोः एव दृश्यते, तथा असुरराक्षसयोः अपि; प्रेतानां मध्ये प्रेतैः, पशूनां च स्वजातिभिः एव। काकादयः अपि स्वजातिषु स्निग्धाः, अन्ये अपि स्वस्वजातिषु एव; स्नेहः चास्नेहः च तेषां भेदकः धर्मः। एवं पुण्यभेदेन, प्रियाप्रियं, पुण्यपापं, धर्माधर्मं च, सन्तानां मध्ये विवेक्तव्यम्। पृथिव्यां जातिवैषम्ये सन्तति, दम्पत्योः सुखं नास्ति; स्वजातिषु एव स्नेहः जायते, स्वर्गे अपि, नरके अपि च। महापुण्यात् धर्मकर्मिणः सुन्दरं जीवनं प्राप्नुवन्ति; पापिनः, यथा दानवाः मनुष्येषु, अन्तं प्राप्नुवन्ति। कृतयुगे देवाः एव पृथिव्यां जाताः, न तु दानवाः अपि; त्रेतायां एकपादः, द्वापरे द्विपादः। सन्ध्यायां च कलौ च, सर्वपादाः, भ्रमः जायते; देवादीनां जन्म, हे भारत, यथास्थितं प्रवर्तते। तत्र दुर्योधनस्य सेनायोः, दैत्यादीनां च, कर्णादीनां च भूमौ—गङ्गासुतः, वसुमुखः, दैवीर्षिः द्रोणः, अश्वत्थामा यः शिवस्वरूपः, हरिः च नन्दवंशे जातः; पञ्चेन्द्राः पाण्डवान् रूपेण, धर्मस्वरूपः विदुरः, गांधारी, द्रौपदी, कुन्ती—एता देव्या इह पृथिव्यां जाताः। कलियुगे देवदानवाः, अन्ते दैत्याः, मनुष्याः च, सदा प्रेतपिशाचपशुपक्षिणः अपि उत्पद्यन्ते। तत्र पतिताः स्त्रियः, दासाः, दुःखिता अपि, कनिष्ठाः; सदा कलहे, स्वाचारकथनरता च। सर्वेषु पापेषु, विवादेषु, अधर्मकर्मसु, दैत्यादयः रमन्ते; एते सर्वे निश्चयेन नरकगामिनः। वैशम्पायनः उवाच—दैत्यादीनां मिथ्याभावात्, दिव्यत्वेन अपि ते न देवलोकं यान्ति; कथं सुखं, आरोग्यं, बलवृद्धिः वा स्यात्? राज्यं, आयुः, कीर्तिः, काम्यवस्तूनि, स्नेहः, बलम्, नीति, ज्ञानं, जन्म, वृद्धिः, च शाश्वतम्—दानं, अध्ययनं, कर्म, यज्ञादिकं च—कथं, भगवन्, एतानि लभ्यन्ते? एतत् शिष्याय मम वक्तुम् अर्हसि। व्यासः उवाच—दैत्येषु केवलं साहसेनैव तपः सिध्यति; व्रतयज्ञादिकानि, स्वजनस्नेहः अपि तेषां। यः संयतः, दोषरहितः, नीतिशास्त्रसारज्ञः, एभिः गुणैः शुद्धः, सः दिव्यलक्षणः भवति। यः स्वयम् पुराणागमकर्माणि आचरति, स्वर्गे अपि, इह अपि, द्विजश्रेष्ठ, धर्मानुष्ठानशीलः, सः पृथिवीं उद्धर्तुम् अर्हति। विशेषतः, यः वैष्णवं दृष्ट्वा हृष्टः पूजयति, सः सर्वपापैः विमुक्तः, पृथिवीं उद्धर्तुम् अर्हति। षट्कर्मनिष्ठः ब्राह्मणः, सर्वयज्ञरतः, धर्मकथाप्रियः, सः अपि पृथिवीं उद्धर्तुम् अर्हति। ये विश्वासघातिनः, कृतघ्नाः, प्रतिज्ञाभङ्गिनः, द्विजदेवद्विषः, पृथिवीं नाशयन्ति। ये सुरापानपापद्यूतदुष्टसङ्गिनः, अपि पृथिवीं नाशयन्ति। ये निष्कृत्यकर्मरहिताः, सदा क्लिष्टाः, निर्भयाः, शास्त्रार्थविक्षिप्तचित्ताः, अपि पृथिवीं नाशयन्ति। ये स्वधर्मत्यागिनः, अधमकर्मकराः, गुरुनिन्दारताः, द्वेषतः, पृथिवीं नाशयन्ति। ये दातारं निरुद्ध्य, तं पापे प्रेरयन्ति, दरिद्रानाथपीडनशीलाः, पृथिवीं नाशयन्ति। एवं च अन्ये च बहवः पापकर्मिणः, परान् पतितान् कृत्वा, पृथिवीं क्षिपन्ति। यः एतद् रमणीयं, गुह्यतमं, परमहितं शिक्षां शृणोति, तस्य न कदापि दुर्भाग्यं, दुःखं, अमंगलं, वा दारिद्र्यं स्यात्। सः न दानवेषु, नान्यत्र जायते, न च स्वर्गे नित्यं सुखं प्राप्नोति; न च अकालमृत्युः, न च पापैः लिप्यते। अत्र सः सर्वजनानां अधिपः भवति; स्वर्गे स्वर्गाधिपः; बहून् कल्पान् स्वर्गे रमित्वा, मोक्षमार्गं प्राप्नोति। वैशम्पायनः उवाच—एतत् यत् दिवि नित्यं विराजते, द्विजश्रेष्ठ, प्रभो, किमेतत्? कस्य वा तेजः? सः करुणासिन्धुः कुतः जातः? किम् अस्य कृत्यम्? किम् अस्य कर्म? सः कस्य किरणमयः? देवैः, महर्षिभिः, सिद्धचरनदैत्यराक्षसैः—सः कदा पूज्यते? मानवैः, विशेषतः ब्राह्मणैः च। व्यासः उवाच—एतत् ब्रह्मतेजः, ब्रह्मणः शरीरेण निष्प्रभम्। ब्रह्मस्वरूपं एव एतत्, धर्मार्थकाममोक्षप्रदं, शुद्धकिरणयुक्तं, भीषणं, अतिदुःसहम्। तद् दृष्ट्वा जनाः तस्य भीषणकिरणैः पीडिताः पलायितवन्तः; ततः सर्वे समुद्राः, महारण्याः, अन्ये च नद्यः...