कार्तिकमासे भक्त्या यः जनार्दनं पूजयति, स अश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति; मुनिना कृतं पुष्पमालां यदि कश्चित् जनार्दनाय समर्पयति, स महान् लाभं प्राप्नोति। हे महर्षे, देवराजोऽपि स्वीयानि पुण्यकर्माणि कथयति; दशसहस्रगोदानस्य यत् फलम्, तत् गुह, कार्तिके मुनिपुष्पसमर्पणेन लभ्यते। यथा कौस्तुभमणिना वनमालया च सः तुष्टः भवति, तथा कार्तिके मुनिपुष्पेण अपि सः तुष्टिं गच्छति। कार्तिकमासे एकया तुलसीपत्र्या अपि हरिः अन्येषु द्रव्येषु तुल्यं तुष्टिं प्राप्नोति। एवं स बालकः नम्रः, भक्तिपरायणः, ध्याननिष्ठः दृष्टः। तदा पुनः कृपया महादेवः, वृषध्वजः प्रभुः, इत्युक्त्वा, कार्तिकमासस्य दीपदानस्य माहात्म्यं शृणु, इति गुहाय उवाच। पितरः सदा पितृगणैः परिवृताः इच्छन्ति—"अस्माकं वंशे पितृभक्तः पुत्रो भवेत्" इति। यः कार्तिकमासे केशवं दीपेन तुष्टिं याचते, स दीपः घृतद्रव्ययुक्तः स्यात् वा तिलतेलयुक्तः वा, सः महान् पुण्यलाभी भवति। हे सेनापते, यस्य दीपः प्रज्वलति, तस्य अश्वमेधस्य आवश्यकता नास्ति; स सर्वयज्ञानां पुण्यं, सर्वतीर्थस्नानानां च लाभं प्राप्नोति। यः कार्तिकमासे, विशेषतः कृष्णपक्षे, पञ्चदिनानि केशवस्य पुरतः दीपं ददाति, सः अक्षयपुण्यं प्राप्नोति। यदि अन्यैः अपि, एकादश्यां, मूषकेन दीपः प्रज्वलितः, तदा अपि महान् फलप्राप्तिः भवति। दुर्लभं मानवजन्म प्राप्य, सा स्त्री परमां गतिं प्राप्तवती; व्याधः अपि, चतुर्दश्यां महेश्वरस्य पूजनं कृत्वा, उपवासेन परमं स्थानं प्राप्य, विष्णुलोकं गतः। एकस्त्री, श्वपचस्य आश्रयं गत्वा, अन्यैः कृतं दीपं समर्प्य, शुद्धा भूत्वा लीलावती नाम्ना, शाश्वतं स्वर्गं प्राप्तवती। कश्चन गोपालकः, अमावास्यायां शार्ङ्गधन्विनः पूजनं दृष्ट्वा, पुनः पुनः "जय!" इति उच्चार्य, राजाधिराजः अभवत्। अतः, रात्रौ सूर्यास्तात् आरभ्य सूर्योदयान्तं दीपदानं कर्तव्यम्। गृहेषु, सर्वगोशालासु, देवालयेषु, देवस्थानेषु, श्मशानेषु, सरःसु च, घृतादिभिः शुभद्रव्यैः पञ्चदिनानि दीपदानं कार्यम्। येषां पितरः पिण्डोदकविहीनाः पापिनः, तेषां अपि दीपदानपुण्येन परमं मोक्षं लभन्ति। एवं श्रीपद्ममहापुराणे, पंचपञ्चाशत्सहस्रसंख्यकश्लोकयुक्ते, उत्तरखण्डे, कार्तिकमाहात्म्ये, "दीपगन्धधात्रीमाहात्म्यवर्णनं" नामैकविंशत्यधिकशततमं (१२१) अध्यायः समाप्तः। ततः कार्तिकेयः उवाच—"भगवन्, दीपावल्याः विशेषफलं वद; किमर्थं सा क्रियते, कः तस्याः मुख्यदेवता? तत्र किम् दातव्यं, किम् अदातव्यम्? कः हर्षः, का क्रीडा तत्र निर्दिष्टा?" इति। सूतः उवाच—एवं स्कन्दस्य वचनानि श्रुत्वा, श्रीकामशोषणः भगवान्, स्मितपूर्वकं "सुप्रष्टं ब्राह्मणाः" इति उक्त्वा, इदं वचनं उवाच। श्रीशिवः उवाच—कार्तिककृष्णत्रयोदश्यां यमाय दीपं बहिर्दातव्यं; तेन अकालमृत्युः नश्यति। तस्यां तिथौ दीपदानेन, यमपाशबद्धो मृत्युकाले सः स्वपत्नीसहितः, सूर्यपुत्रः तुष्टिं प्राप्नोति। कार्तिककृष्णचतुर्दश्यां चन्द्रोदये, पापभीतः स्नानं कर्तव्यम्। यदि चतुर्दशी पूर्वमेव आगच्छेत्, शुक्लपक्षे वा कृष्णपक्षे वा, तदा प्रातः स्नानं कर्तव्यम्। चतुर्दश्यां दीपोत्सवे, तैलमध्ये लक्ष्मीः, जलमध्ये गङ्गा; तस्मिन् काले यः स्नानं करोति, स यमलोकं न पश्यति। अपामार्ग, कुम्भी, प्रपुण्णाट, वाःवल—एतानि स्नाने भ्रमयेत्, नरकनाशाय। मृत्तिका-कण्टकैः, अपामार्गपत्रैः सह, "अपामार्ग! पुनः पुनः भ्रम्यमाणः, पापं नय" इति मन्त्रेण, अपामार्गं शिरसि भ्रमयेत्। ततः, यमराजस्य नामानि उच्चार्य तर्पणं कुर्यात्—"यमाय, धर्मराजाय, मृत्यवे, अन्तकाय, वैवस्वताय, कालाय, सर्वभूतक्षयाय; औदुम्बराय, दध्नाय, नीलाय, परमेष्ठिने, वृकोदराय, चित्राय, चित्रगुप्ताय नमः।" ततः, नारकाय दीपं दद्यात्, देवपूजनं कृत्वा, सायंकाले शोभनदीपान् समर्पयेत्। विशेषतः ब्रह्मा, विष्णु, शिवादीनां गृहेषु, स्तम्भेषु, देवालयेषु, सभामण्डपे, नदीतीरे च। भित्तिषु, उद्यानेषु, कूपेषु, द्वारेषु, प्रागृहद्वारे, अश्वशालायां, एकान्ते, गजशालायां च दीपदानं कार्यम्। अमावास्यायां प्रातः अग्निस्नानं कृत्वा, देवपितृपूजनं भक्त्या कुर्यात्। पक्षे पक्षे श्राद्धं दधिक्षीरघृतादिभिः कृत्वा, ब्राह्मणान् विविधान्नैः तर्पयित्वा, क्षमाप्रार्थना कुर्यात्। ततः, मध्याह्ने, नगरवासिनः भोजयेत्, नृपः च तेषां सभायाः मानं दद्यात्, सह वार्तालापं कुर्यात्। यावत् संवत्सरे पाठकानां स्नेहः जायते, हरौ अनुत्थिते, लक्ष्म्या स्त्रीभिः जागरणं कर्तव्यम्। जागरणे शुभायां स्त्रिया सह लक्ष्मीं जागरयित्वा, लक्ष्मीः तं पुरुषं संवत्सरपर्यन्तं न परित्यजति। ब्राह्मणैः रक्षितः, देवद्विषां शत्रुभिः, विष्णुभयात्, लक्ष्मीः क्षीरसागरे सुप्ता, पद्मे च स्थिताऽस्ति इति ज्ञात्वा, स्त्रियः लक्ष्मीं जागरयन्ति। त्वं दीपः, त्वं श्रीः, त्वं सूर्यः, त्वं चन्द्रः, त्वं विद्युत्, त्वं कनकं, त्वं तारका; त्वं सर्वदीपानां ज्योतिः, दीपशिखा सर्वत्र स्थिताऽसि। एवं कार्तिकमासे, दीपदानस्य, स्नानस्य, लक्ष्मीपूजनस्य च माहात्म्यं महर्षिभिः, देवैः, पितृभिः च मह्यं कथितम्।