स देवदेवताम् श्रेष्ठः, विद्युत्चन्द्रांशुकान्त्या घननिभः, तदा दैत्यैः स्तुतिवचनैः सह “जय!” इति घोष्यमाणः स्फुरन् ददृशे। ततः दानवशत्रुः स्वं चक्रं दैत्यसेनायाम् अपातयत्; तद् चक्रं तेषां शिरांसि छित्वा पुनः माधवस्य समीपम् अगच्छत्। सः शूलप्रहारेण दैत्यं समरे निपात्य, दीर्घकालानन्तरं चेतनां प्राप्तः स दैत्यः केशवं दीप्तबाणेन विव्याध। क्रुद्धः हरिः समरे कौबेरं निपात्य, तदा असुरः भीषणं मायास्त्रं मुमोच। तस्मात् मायास्त्रात् सिंहव्याघ्रशृगालहस्तिगोभोगिनः उत्पन्नाः, वीर्यशालिना हिरण्याक्षेण तैः विष्णुः समरे निपातितः। ततः हरिः तस्य मायास्त्रसम्भूतान् शस्त्रवर्षान् बाणैः छित्वा, शूलेनापि तान् निपात्य, समरे तान् व्यधात्। तस्य सर्वाङ्गं कम्पितं, रक्तलेपनं च तदा, विष्णुः शोणितदिग्धतनुः असुरं बलात् आकर्षयामास। देवेशः तं शूलं त्रिभिः बाणैः विव्याध; कवचं, ध्वजं, पताकां, रथं, छत्रं च निपातितवान्। दशभिः बाणैः सारथिं छित्वा, रथे पतिते, दैत्यः उत्तमं रथं आरोह्य प्रतिद्वन्द्विनं समरे समभ्यगच्छत्। स दैत्यपतिः तं प्रतिद्वन्द्विनं बलसम्पन्नः समासाद्य, भीषणं रोमाञ्चकारि युद्धम् आरब्धवान्। हिरण्याक्षस्य च हरेः मध्ये अद्भुतं शस्त्रयुद्धं जातम्, उभयतोऽपि प्रत्युत्पन्नमस्ति। तत्र समरे शतं दिव्यानां वर्षाणि व्यतीतानि; तदा महाबलः दैत्यः वामनवत् ववृधे। कोपेन सः मुखेन त्रीन् लोकान् सचराचरान् जग्राह; पृथ्वीं चोद्धृत्य रसातलं विवेश। शेषाः दैत्याः हृष्टाः तम् अनुव्रज्य प्रविश्य, विष्णुः महातेजाः दैत्यबलं विज्ञाय—दैत्यराजवधकाम्यया वाराहं रूपं धारयित्वा तस्य पृष्ठतः प्रविष्टः। तत्र सलिलमूलं गत्वा, रसातले पृथ्वीं ददर्श; स जगदधारां पृथ्वीं स्वदंष्ट्राभ्यां धारयन् स्थितः। अनन्ततेजाः विष्णुः तां वहन्, दैत्यपतिः समीपमागत्य, तं कठोरवचनैः गर्हयन् अवमन्यत। वाराहरूपधारी विष्णुः तानि कठोरवचनानि कोपेन सहिष्णुः, सलिलेषु गिरिवत् पृथ्वीं धारयन् तस्थौ। तत्र स्वस्वरूपं स्थापयित्वा, पृथ्वीं स्थिरां कृतवान्; अनन्तरं तया सह एकीभूय, दैत्यराजः समीपमागच्छत्। महाक्रोधसमाविष्टः सः हरिं गदया ताडितवान्; किन्तु योगमायया वाराहरूपेण विष्णुः तां गदाम् अपाक्रामयत्। योगयुक्तः कौमौदकीगदया यमसदृशः तं प्रहृतवान्; पुनः क्रोधात् वीर्यशाली हिरण्याक्षः भगवतः दक्षिणबाहुं मुष्टिना ताडितवान्। तत्र भीषणं युद्धम् अभवत्, आघातप्रत्याघातैः, अग्रपृष्ठगमनैः, परिक्रमणविक्षेपानुकरणैश्च। तदा ब्रह्मादेवा दिवि स्थित्वा तद् युद्धं निरीक्षन्ते स्म। ते ऊचुः—“लोकानां, देवानां, ऋषीणां च कल्याणं भूयात्”; तं देवेश्वरं वाराहरूपिणं विष्णुं प्रार्थयामासुः—“बालवत् मा क्रीड, देव; एष देवकण्टकः हन्तव्यः।” तत् श्रुत्वा विष्णुः, महातेजाः, ब्रह्मादीनां अनुमतिं प्राप्य, सहस्रार्कसमप्रभं, सहस्रारं, महाद्युति चक्रं मुमोच। तद् भीषणं दैत्यविनाशनं प्रलयाग्निसमप्रभं चक्रं, विष्णुना मुक्तं, तदा हिरण्याक्षं भस्मीकृत्य, अक्षयस्य समीपं पुनरागतम्। तत् ब्रह्मादयः देवाः, लोकपालाश्च शक्रपुरोगमाः, विष्णोः विजयम् आलोक्य, समागत्य तम् अर्चयामासुः। देवाः ऊचुः—“विश्वस्य कारणं, देवदानवाधिपं, लोकपालं विष्णुं नमामः; यस्य नाभिकमले पद्मयोनिः उत्पन्नः, तं शरणं गतमः। पुनः पुनः मत्स्यरूपधारिणे, कूर्मरूपाय च नमः; नरसिंहरूपिणे, वामनरूपाय च पुनः नमः। क्षत्रविनाशनाय, रामाय, दशग्रीवहन्त्रे रामाय, प्रलम्बघ्नाय, श्वेतवस्त्रधारिणे, बुद्धरूपिणे, दैत्यमोहकाय पुनः नमः। कल्किरूपिणे, म्लेच्छविनाशनाय, वाराहरूपधारिणे च नमः; लोकार्थं, प्रतियुगे, दैत्यविनाशनाय रूपाणि धारयसि। एष दर्पयुक्तः हिरण्याक्षः त्वया हतः, यः पूर्वं शक्रादीन् लोकपालान् अवज्ञाय तत्याज। त्वया देवहितार्थं स हतः, देवदेव नमः; त्वं ब्रह्मरूपेण जगत्कर्ता, अनुग्रहं कुरु। त्वमेव तस्य रक्षकः, प्रतियुगे रम्यरूपधारी; त्वमेव कालाग्निरूपेण संहर्ता भविष्यसि। अतः त्वमेव जगतः कारणं; नान्यः कश्चन, न चेतनं, न जडं, नापि; यदस्ति, यद्भविष्यति, यच्च वर्तमानं, तानि सर्वाणि तव रूपाणि। त्वमेव चराचरं सर्वं; त्वत्तोऽन्यत् किंचिदपि न प्रकाशते। ‘अस्ति’ ‘नास्ति’ भेदः, सत्त्वासत्त्वस्वरूपं, सर्वं त्वयि एव दृश्यते। अतः, हे देव, अपक्वबुद्धिः त्वां न वेद; केवलं तव पादसेवकाः एव जानन्ति। तस्मात्, सर्वशरण्यं त्वां शरणं गता वयम्। व्यासः उवाच—ततः विष्णुः प्रहृष्टचित्तः सुरगणान् उवाच—“सन्तुष्टोऽस्मि, सुराः, भवतां कल्याणं भूयात्; भवद्भिः कृतं स्तवनं मे प्रीतिकरं जातम्।