श्रीगुह उवाच— यो जनः धात्र्याः फलम् उत्तमं शिरसि हस्ते वदने वा शरीरे वा धारयति, स धात्र्याफलविभूषितः स्यात्। यः च धात्र्याफलसम्भूतं भोजनं भुङ्क्ते, स नारायणरूपो भवति। विश्वे यः कश्चन वैष्णवः धात्र्याफलम् उपधारयति, स देवप्रियः भवति—मानुषेषु किं पुनः वक्तव्यम्—यः तुलसीमालां वा, विशेषतः धात्र्याः मालां कदापि न परित्यजति। यावत्कालं जनः कण्ठे धात्र्याः मालां धारयति, तावत् केशवः तस्य शरीरे वसति। धात्र्याफलम्, तुलसीमृत्तिका, द्वारकायां जातं च यदस्ति—यस्य गृहे एषा त्रयी वर्तते, तस्य जीवनम् एव सफलम् इति निश्चितम्। कलियुगे यावत् दिनानि जनः धात्र्याः मालां धारयति, तावद् युगसहस्राणि स वैकुण्ठे वसति। यः कण्ठे धात्र्याः तुलस्योः च युग्ममालां धारयति, स दशकोटिकल्पपर्यन्तं स्वर्गे वसति। यः संयतेन्द्रियः श्रद्धया शालग्रामं पूजयति, प्रतिपुष्पं अश्वमेधसदृशं फलम् लभते। यथा विष्णुः देवेषु श्रेष्ठः, तथैव पुष्पेषु तुलसी; यः प्रतिदिनं गरुडध्वजं प्रभुं तुलसीपुष्पैः पूजयति, स जन्मजरामरणव्याधिदुःखात् विमुक्तः मोक्षं प्राप्नोति, विशेषतः कार्तिकमासे तुलसीमालया विष्णुं पूजयन्। शौरिणा यः अक्षरमालां सन्दधानः, चन्दनकर्पूरागुरुकुङ्कुमैः सम्यक् शुद्धीकृत्य पूजयति, तस्य पूजनं परमं फलदं भवति। केशवस्य सदा प्रियं केतकिपुष्पं दीपदानं च; यः कलियुगे कार्तिके केतकिपुष्पं ददाति, तस्य शतकुलसमुद्धारकं दीपदानं भवति; पद्मं, तुलसी, केतकी, मुनिपुष्पाणि च, विशेषतः कार्तिके पञ्चम्यां दीपदानं परमं फलदं स्मृतम्। केतकिपुष्पमालया यः पुष्पमण्डपं कार्तिके निर्माति, तस्य स्वर्गवासं केशवः स्वयमेव स्थापयति। मधुसूदनः केतकीपुष्पैः हृषीकेशं पूजयतः सहस्रवर्षाणि परमं तुष्टिं लभते। गुह, यत्र गृहे केशवः वसन्ते दमलकपुष्पैः वसन्ते पूज्यते, तत् गृहम् एव पुण्यम्। यः अगस्त्यपुष्पैः जनार्दनं पूजयति, तस्य नरकाग्निः दर्शनमात्रेण नश्यति; यत् तपो न शक्यते कर्तुं, तत् हरिप्रीत्या लभ्यते। महासेनः सर्वाणि पुष्पाणि परित्यज्य, केवलं मुनिपुष्पैः केशवं पूजयति, स परमं फलम् आप्नोति। श्रद्धया कार्तिके यः पूजयति, अश्वमेधसदृशं फलम् लभते; मुनिना कृतां मालां जनार्दनाय दत्त्वा, इन्द्रः अपि तद्गौरवकथां कथयति, यथा दशसहस्रगवां दानात् फलं लभ्यते। मुनिपुष्पेणैकं पुष्पं दत्त्वा कार्तिके यः तुष्टिं प्राप्नोति, स कौस्तुभमणिना वनमालया च यथा संतुष्टो भवति, तथैव। कार्तिके एकया तुलसीदलस्यार्पणेन हरिः परमं संतुष्टिम् आप्नोति। सुत उवाच— स भक्त्या विनयेन च बालकं समालोक्य, शिवः पुनः प्राह। ईश्वर उवाच— मयूरवाह, कार्तिके दीपदानस्य माहात्म्यं शृणु। पितरः सदा पितृगणैः परिवृताः इच्छन्ति—"अस्माकं वंशे पितृभक्तः पुत्रो जायेत" इति। यः केशवाय कार्तिके दीपं ददाति, घृततेलाभ्यां वा, तस्य सर्वयज्ञक्रियाफलानि लभ्यन्ते। कार्तिके कृष्णपक्षे विशेषतः पञ्चरात्रं यः केशवस्य पुरतः दीपदानं करोति, स अक्षयपुण्यं लभते। एकादश्यां अन्यैः, मूषकेन वा दीपं ज्वालितं, तस्यापि परमं फलम् अस्ति। दुर्लभं मानुष्यजन्म प्राप्य, सा स्त्री परम् अवस्थां गता; चौरश्चतुर्दश्यां महेश्वरस्य पूजनं कृत्वा परं गतः, विष्णुलोकं प्राप्तवान्। स्त्री च, चाण्डालशरणं गता, अन्यैः कृतं दीपं कृत्वा, शुद्धा लीलावती नाम्ना स्वर्गं गता। गोपः अपि, अमावास्यायां शार्ङ्गधन्विनः पूजनं दृष्ट्वा, "जय" इति पुनः पुनः उच्चार्य, सर्वराज्ञां राजा अभवत्। अतः रात्रौ सूर्यागमपर्यन्तं दीपदानं कार्यम्—गृहेषु, गोष्ठेषु, देवालयेषु, देवायतनेषु, श्मशानेषु, सरःस्वलयेषु च। शुभाय घृतादिभिः पञ्चरात्रं दीपदानं कृत्वा, पितृकृत्यभ्रष्टाः पापिनः पितरः अपि तेन पुण्येन परमं मोक्षं यान्ति। एवं श्रीपद्ममहापुराणे पंचपञ्चाशत्सहस्रसंख्याकेषु श्लोकेषु, उत्तरखण्डे, कार्तिकमाहात्म्ये, दीपगन्धधात्र्युत्पत्तिवर्णनाख्ये एकशतैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः। कार्तिकेय उवाच— "भगवन्, दीपावलौ विशेषतः किम् फलम्? किमर्थं सा क्रियते? कः तत्र अधिष्ठातृदेवता? किमत्र दातव्यं, किम् अदातव्यं, कः हर्षः, का क्रीडा इति सर्वं कथय।" सूत उवाच— स्कन्दस्यैतानि वचनानि श्रुत्वा, श्रीकामशोषणः मुनिभ्यः "साधु ब्रह्मणः" इति स्मितपूर्वकं उक्त्वा, इदं वचनं प्राह।