दुर्गमे वनान्तरे, गाढे च पङ्के, पुरुषाणां विघ्नैः पूर्णे स्थले, यः कश्चन सेतुं निर्माति, सः शुद्धिं लभते, दिव्यत्वं च आप्नोति। यावत् योजनं सेतुनिर्माणस्य, तावत् शतं वर्षाणि दिव्ये लोके स्वर्गसुखं प्राप्नोति; एवं गणनाया नियमे, मानवः स्वर्गात् कदापि न वियुज्यते। कदाचित् पङ्कसंसर्गात् स्वर्गात् भूमौ जायते; तदा भाग्यवान् सः भगवन् रोगशोकविवर्जितः भवति। पङ्कस्य आरम्भे सेतुं निर्माय, स्वर्गात् न ह्यपवर्ज्यते; सर्वपापानि नश्यन्ति, प्रतिदिनं च तं सः प्राप्नोति। तथैव पुण्यदानस्य अपि फलम् समं कथ्यते; धनजीवनयोः व्ययेन पण्डिताः सदा तत् कुर्वन्ति। अथ शृणु पुरावृत्तान्तं, यं प्राचीनैः अनुमोदितं—कश्चन चौरः आसीत्, भीषणः, चौर्यकर्मणि निबद्धचित्तः। सः कानने गवां शिरः स्थापयित्वा, चौर्यं कृत्वा, गृहस्थस्य वित्तं हरित्वा, स्वगृहं प्रतस्थे। मार्गे जनाः यत्र यत्र गच्छन्ति, तेषां सर्वेषां एकपादगमनस्य सुखं निश्चितं आसीत्। एकपादेन, तडागे वा दुर्गे वा, गवां शिरः इव नौका; चन्द्रायणव्रतं तु तस्मिन् कानने स्थापितं शिरः। ततः तस्य चोरस्य मरणे, चित्रगुप्तेन नीतः, तस्य केवलं कर्मफलमासीद्; अन्यत् किञ्चित् नासीत्। न तेन देवकार्यं, न पितृकार्यं, न तिर्थस्नानं, न द्विजपूजनं, न दानं, न वृद्धपूजनं, न ज्ञानं, न परोपकारः कश्चित् कृतः। न मनसा तानि कृतानि, कथं तानि कर्मणा स्यात्? यत् तेन कृतं, तदेव धृष्टं चौर्यं, परस्त्रीगमनं च। सः च मिथ्याभिशंसां कृत्वा, साधूनां निन्दां च, गवां चौर्यं लक्षवारं अकुरुत्। तत्र धर्मराजः, कालानलसमप्रभः, आज्ञापयत्—"एषः दुःखं प्राप्नुयात्, पुनर्जन्म न लभेत।" तस्मिन् क्षणे, दयालुः चित्रगुप्तः उवाच—"भगवन्, किमपि पुण्यमस्ति अस्य गवां शिरसः कृते? क्षमस्व।" धर्मराजः तस्मै उवाच—"राजा द्वादशवर्षेण भूमौ पुण्योदयमाप्नोति; अतः पापिन्, मृत्युलोकं गच्छ।" "द्वादशवर्षाणि कण्टकशून्यं राज्यं भोक्तव्यम्; गवां शिरः पन्थानि स्थाप्य, तस्मात् मोक्षः लभ्यते।" "पुनः इह आगत्य, सः योगं प्राप्नोति, न पुनर्जन्म।" ततः सः दुःखितः, कृताञ्जलिः, देवमिदं वचनं उवाच—"भगवन्, धर्मराजस्य मयि, पापकर्मणि, अनाथे च, या दया, सा खलु स्नेहेनैव।" धर्मराजः तम् उवाच—"तथास्तु, गच्छ; मदीयेन अनुग्रहेण, दुःखितः अपि, पूर्वकर्मस्मृतिं प्राप्स्यसि।" तस्मिन् क्षणे, सेवकेन विमुक्तः, सः कश्चन दुष्टस्य, लोभिनः, वणिजः पुत्रः अभवत्। जन्मतः एव, पूर्वकृतपापफलात्, नानाविधदुःखानि अन्वभवत्; एकविंशतिवर्षपर्यन्तं महतीं पीडां अयात्। तस्मिन् राज्ये, राजा स्वकर्मविपाकेण मृतः; मन्त्रिणः च, बुद्धिमन्तः च, तं निरीक्ष्य, देशे विचर्य, त्वरितं तं सर्वेषां समक्षं अभिषिच्य स्थिरं चकारुः। ततो द्वेषरहितैः, तस्य राजाभिषेकः कृतः; सः च, धर्मराजे विश्वस्य, राज्ये स्थित्वा— सः उच्चैः कटकं, शिलापाशान्वितं, मृद्भूतं च निर्मितवान्; वारिदुर्गे सेतुं, तरणाय नौकां च। कूपान्, तडागान्, पुष्करिण्यः, विश्रामगृहाणि, महावृक्षान् च रोपितवान्; यज्ञान्, दानानि, पुण्यकर्माणि चान्यानि अकरोत्। पूर्वकृतं स्मृत्वा, नानाविधानि धर्मकृत्यानि, व्रतानि च, सर्वपापनाशाय अकरोत्। देवद्विजवृद्धतृप्त्या, सः पापात् विशुद्धः भूत्वा, धर्मराजस्य वासं प्राप्तवान्। तत्र तम् शयानं, रुषारक्तलोचनं दृष्ट्वा, सः कृताञ्जलिः धर्मं प्रार्थयामास—"धर्मन्, मोक्षं मे ददातु।" चित्रगुप्तः धर्मराजस्य साक्षात् इदं वचनं प्रोवाच—"कर्मणा च मनसा च विशुद्धः, विष्णोर्लोकं गच्छतु।" धर्मराजः, कारणं ज्ञात्वा, हृष्टचित्तः पुनः स्मितपूर्वकमुवाच—"गच्छ, अक्षरलोकं प्राप्नुहि।" दिव्यं विमानं समारुह्य, शोभायमानः, सः स्वर्गं गतः, यत्र पुनरागमनं दुर्लभम्। अतः यः कश्चन कृषाङ्गुलं भूमिदानं कृतवान्, सः राज्यपरम्परां च, महत्स्वर्गं च प्राप्नोति। तथैव, गवां गोचरं दत्त्वा, स्वर्गात् न पतति; गोचरदातुः गतिः तस्यैव स्यात्। यः बुद्धिमान्, एकमपि व्यामं गोचरं ददाति, तस्य काम्यं स्वर्गं सुलभं; किमु बहुना? यः शक्त्या गोचरं त्यजति, तस्य पुण्यं शतगुणं, प्रतिदिनं ब्राह्मणभोजनात् अपि अधिकम्। अतः, गोचरदानेन स्वर्गात् न पतति; यः तु पवित्रवृक्षं छिनत्ति, सः गोचरं नाशयति। तस्य एकविंशति: पिढ्यः रौरवानरकादिषु पीड्यन्ते; ग्रामरक्षिता, एतद् ज्ञात्वा, गोचरनाशकं दण्डयेत्। विशेषतः धर्मवृक्षच्छेदकः, गोचरनाशकः च—तस्य दण्डनं तस्य सुखाय भवति, अतः सः नूनं दण्डनीयः।