सर्वेषां मनसां शुभफलप्राप्तिरिति निश्चित्य तदा तस्य भक्त्या युक्ता धर्मपत्नी पतिसंविदं स्वीकृत्य तस्य सहवासात्— सा पुण्यश्लोकिनी ब्रह्मणः परमात्मनः शुक्रं पपौ। तद्रूपं रौद्रगर्भं दिव्यतेजःसंपन्नमिव चक्रवातमिव प्रादुरभवत्। सा तु तं गर्भं धर्तुं न शक्तवती, शान्तनुं प्रति उवाच— "भगवन्, अद्य गर्भं धारयितुं न शक्नोमि। किं करवानि धर्मज्ञ? प्राणाः अपि मम निष्क्रामन्ति। आज्ञापय मां भगवन्, कुत्र गर्भं त्यजामि?" ततः पतिसंविदं प्राप्य सा तं गर्भं युगन्धरे मुमोच। स तु क्षीरतेजोरूपः, सर्वगुणसम्पन्नः, निर्मलः आसीत्। तत्रैव मध्ये एकः शुद्धः पुरुषः प्रादुरभूत्—मुकुटधारी, नीलवसनः, रत्नमालया भूषिताङ्गः, दुरदृश्यः, तेजोमयः। तदा देवानां गणाः स्वर्गात् पुष्पवृष्टिं चक्रुः। स सर्वतीर्थेषु जातः, तीर्थराज इति प्रसिद्धः। ततः अहं रामनाम्ना भृगुवंशे जातः, क्षत्रियान् पितृघ्नान् सेनासहितान् सह सैन्यैः हत्वा। युद्धे तान् भयङ्करान् क्षत्रियान् मृत्तिकायाः आवृतान् समस्तान् हत्वा, भयानकं ब्रह्महत्या तुल्यं पापं मम कुले समुपस्थितम्। मम परशुः मृत्तिकायाः आवृतः सन् अपि, क्षालितः अपि न विशुद्धः जातः। तदा आकाशवाणी जाता—"राम, यथोक्तं कुरु। यत्र तीर्थे तव परशुः निर्मलः स्यात्, तत्र सर्वपापक्षयः स्यात्। सर्वजनहिताय, मानद, तत्र स्थीयताम्; सर्वेषु महातीर्थेषु गम्यताम्। तेषु महातीर्थेषु यत्र तव परशुः विशुद्धः स्यात्, तत् तीर्थेषु मोक्षप्रदं ख्यातं विद्धि।" एवं श्रुत्वा जामदग्न्यः तीर्थानि जगाम—गङ्गां, शुद्धां सरस्वतीं, कावेरीं, सरयूं च। गोदावरीं, यमुनां, कद्रूं, वसुदां, अन्यां च गौर्याख्यां पूर्वदिशि स्थितां रम्यां पुण्यां च। स सदा मुक्तसमानः सर्वेषु तीर्थेषु गत्वा, प्रतितीर्थे स्नात्वापि तस्य परशुः न पुनः विशुद्धः जातः। ततः स गिरिगुहां, दुष्करं काननं, दुरारोहम् अचलशिखरं जगाम; हरिरिव स तीर्थं प्राप। तत्रापि तस्य परशुः न विशुद्धः जातः; तत्र रामः शत्रुनगरेश्वरः विषण्णः अभवत्। बहुधा विलपन् भूमौ उपाविशत्; स वीरः गम्भीरचिन्तायाम् मग्नः, पुनरपि आकाशवाणी श्रुतवान्— "पूर्वदिशि, देवेश, गुहायां स्थितं तीर्थं अस्ति; इति श्रुत्वा स नरशार्दूलः तत्र गत्वा सरः दृष्टवान्। स स्फटिकसदृशं, पापापहम्, शुभं सरः दृष्टवान्; तस्य जलस्पर्शमात्रेण परशुः विशुद्धः जातः। तदा रामः हर्षपूर्णः स्नानं कृत्वा, विशुद्धात्मा, पापरहितः, मोक्षलाभे मनः स्थितवान्। रामः तत्र चिरकालं स्थित्वा तीर्थराजं सम्पूज्य, शीघ्रं तस्मात् प्रदेशात् नगरं प्राप। तद् भूमौ प्रसिद्धं कृत्वा, लवणसमुद्रं जगाम; एतत् परमं तीर्थं ब्रह्मणा भूमौ प्रतिष्ठितम्। सर्वत्र सुखप्रदं, विशुद्धं, मोक्षमार्गप्रदं च; एवं कामशक्तिः दुर्निवार्या, दुःसहा च विज्ञेया। कामात् पापम् उत्पद्यते, धर्माच् पुण्यम्; एवं लौहित्यनदी विरिञ्चेः पुत्रः जातः। त्वं शान्तनुक्षेत्रे, अव्यभिचारिण्या योन्या जातः; विरिञ्चिना कामो जितः, शान्तनुना च अमत्सरत्वात्। पतिव्रत्यात् सा पुण्या तीर्थराजः अभवत्; एवं यः प्रतिदिनं पुण्यां कथां पठति, वा हृष्टः शृणोति, स मोक्षमार्गं लभते। ॥ पंचपञ्चाशत्तमोऽध्यायः आरभ्यते ॥ श्रीभगवानुवाच— पुरा शर्वः (शिवः) गन्धर्वकिन्नरमानुषेषु, युवत्सु, रमणीयाङ्गनासु, मन्त्रेण दूरात् आकाशे ताः संगृह्य, तपोधर्माभासेन तासु रमणं प्रविष्टः। अत्यन्तरम्यं कुटीरं निर्माय, कामजित् महेश्वरः ताभिः सह क्रीडां कृतवान्। तस्यां काले गौरीचित्तं कम्पितं जातम्; योगध्यानबलात् जगन्नाथस्य तासु क्रीडाम् अपश्यत्। स तु तासां मध्ये पतिं रममाणं विज्ञाय, कोपवशं प्राप्तवती; क्षेमङ्करीरूपं धृत्वा तत्र प्रविष्टा। दूरदेशे दिवि स तं पुरुषं, कामदेवसमप्रभं, अतीव सुन्दरं, श्वेतं, उत्तमं, स्त्रीभिः परिवृतं दृष्टवती। स्त्रीभिः आलिङ्ग्यमानः, पुनः पुनः ताभिः सह क्रीडन्, हरं परिष्वज्य, कामवशं गतः। एतद् दृष्ट्वा क्षेमङ्करी अग्रे पतिता; तासां केशान् गृहित्वा पादाभ्यां ताः आहतवती। शर्वः लज्जया पीडितः, ताभ्यः अपाक्रान्तः; सा कोपात् तासां केशान् आकृष्य, भूमौ पतितवती। ताः स्त्रियः, अधमां स्थितिं प्राप्ताः, त्वरया विकृतमुखाः अभवन्; उमायाः शापदग्धाः, म्लेच्छाधीनाः जाताः। चाण्डाल्यः स्त्रियः, पतितसंगिन्यः इति प्रसिद्धाः; अद्यापि सर्वाः उमाशापसमाना इति।