स तं दृष्ट्वा, सा तस्य ग्रीवबाहुपाशं विमोच्य, विस्मिता सस्नेहम् अवदत्—"कथं त्वं मुनिवेषधारी माम् मोहयितुम् आगतः?" तस्याः वचः श्रुत्वा, हरिः तां सान्त्वयन् उवाच—"शृणु वृन्दारिके, माम् एव श्रीलक्ष्म्याः पतिं जानिहि, मोहयितारं।" पुनः स उवाच—"तव पतिः हरं जेतुं गौरीं च आनयितुं गतः; अहं एव शिवः, शिवः च अहम् एव—न किञ्चित् भेदः अस्ति।" तदा हरिः पुनरुवाच—"जलन्धरः संग्रामे निहतः; अतः निष्पापे त्वम् माम् अंगीकरोतु।" नारद उवाच—हरिवचनं श्रुत्वा, तस्याः मुखं नम्रं बभूव; ततः क्रुद्धा वृन्दारिका, हे राजन्, प्रत्युवाच। सा उवाच—"युद्धे त्वं बद्धः, पितुः आज्ञया जीवन् विमुक्तः; बहुभिः रत्नैः पूजितः अपि, तव भार्या अपहृता।" पुनरपि सा विषण्णा वदति—"यः परस्त्रीपरायणः सदा, स कथं धर्मपतिः कथ्यते? स्वकर्मफलभोगः अपि भगवतः अनिवार्यः—इति मनीषिणः वदन्ति।" "यथा त्वं, मुनिवेशधारी, माम् मायया मोहितवान्, तथा अन्यः मुनिः अपि तव भार्यां मायया हरिष्यति।" एवं शप्तः विष्णुः तत्क्षणात् अदृश्यः अभवत्; तदा शोभनं सभां शय्यां च ये च तेन सह आगताः, सर्वे अपि तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छन्। हरौ गच्छति, सर्वं विनष्टम्; शून्ये वने दृष्ट्वा, वृन्दा स्वसखीम् उपलभ्य अवदत्—"एतत् विष्णुना छलेन कृतम्।" सा पुनरपि विलपन्ती—"पुरी परित्यक्ता, राज्यं नष्टम्, प्रियः अपि अनिश्चितः; एतत् ज्ञात्वा वने, अहम् कुतः गमिष्यामि, भाग्यनियता?" "प्रियदर्शनं मम केवलं कामपूरणमात्रम्;" इति दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, शोकातुरां वृन्दां राज्ञीं सखी प्रत्युवाच। वृन्दा वदति—"मम मृत्युः, त्वया प्रेरितः, कामदूतः इव आगतः।" तस्या इति वदन्त्या, सखी प्रत्युवाच—"त्वमेव मम प्राणः।" तस्याः वचः श्रुत्वा, वृन्दा किं कर्तव्यम् इति निश्चयन्ती, वने महत्सरः प्राप्तवती। सा दुःखं त्यक्त्वा, जलैः शरीरे अप्सु प्रक्षालयित्वा, पद्मासनं कृत्वा तीरे, सर्वविषयविमुक्तचित्ता बभूव। ततः सा विष्णुयोगदूषितं शरीरं शोषयितुम् आरब्धवती, सखीसमेता कठोरं तपः उपवासं च अकरोत्। तदा गन्धर्वलोकात् अप्सरसां समूहः वृन्दां समीपं समागत्य अवदत्—"धन्ये, स्वर्गं गच्छ, मा शरीरे त्यज।" "एष गन्धर्वास्त्रं, यः त्रैलोक्यविजयी, श्रीपतिप्रियं, अत्रैव प्राप्तम्, हे वृन्दे। यत् तव शरीरं कामपूरणं कृत्वा, कथं त्यजसि? जानिहि—तव प्रियः त्रिशूलधरेण हतः; पुण्यस्य फलम् स्वर्गाभरणानि। अतः, वीर्यशालिनी सुखदायिनि, शीघ्रं अमरालयं गच्छ।" एवं शास्त्रवचनं समुद्रतनयाप्रियस्य वाक्यं च श्रुत्वा, सा हसन्ती अवदत्—"स्वर्गात् आनीता, देवानां पत्नीनां शिरोमणिः, अहं पूर्वं अजय्यप्रियस्य सुखपात्रम् अभवम्; इदानीं तस्मात् वियुक्ता, अहं निष्पापेति। यं प्रियं अमृतत्वं गतं, तं परं जन्मनि प्राप्नुयाम्।" इति उक्त्वा, वृन्दा सखीसमेता, अप्सरसः विसर्ज्य, प्रेमबन्धनात् ताः नित्यं आगच्छन्ति गच्छन्ति च। ततो वृन्दा योगाभ्यासेन ज्ञानाग्निना गुणान् दग्ध्वा, इन्द्रियसंहृत्या परं पदम् अवाप। ताम् अवस्थां दृष्ट्वा, अप्सरसः आकाशात् स्तुत्वा, हृष्टाः पुष्पवृष्टिं च अकुर्वन्। तत्र शुष्ककाष्ठानि संगृह्य, तस्याः शरीरं तत्र स्थाप्य, अग्निं प्रज्वाल्य, सखी कामदूता तस्मिन् अग्नौ प्रविवेश। वृन्दातनुधूलिपिण्डं दग्ध्वा, भस्मीकृत्य, तत् भागीरथ्यां नद्यां न्यस्य। यत्र वृन्दा शरीरं त्यक्त्वा ब्रह्ममार्गं प्राप्तवती, तत्रैव गोवर्धनसमीपे वृन्दावनं अभवत्। ततः देव्यो दिवं गत्वा, देवनाथपत्नीगुणान् कीर्तयन्त्यः, तद्वचनश्रवणेन सर्वे देवाः प्रमुदितचित्ताः, प्रबलरिपुदैत्योत्थं भीषणं भयम् अपास्य, तत्रैव स्थिताः महाढुण्ढुभिशब्दं शुश्रुवुः, यत्र परिचारकगणः शुभमंगलरश्मिं प्रादर्शयत्। श्रीमहादेव उवाच—"शृणु, सुरश्रेष्ठ मुनिश्रेष्ठ, हरिद्वारस्य महात्म्यं यत्र गङ्गा प्रवहति; तत्रैव परमपुण्यतीर्थं कथ्यते। तत्र देवाः, मुनयः, मनवः च निवसन्ति; तत्र केशवः स्वयम् नित्यवासी। किल, तद् महातीर्थं पूर्वं समुत्पन्नम्; दूरतः अपि दर्शनमात्रेण पापं नश्यति। तत्र गङ्गा, अतीव शोभना, विशेषतः पुण्या, विष्णुपादोद्भवा, तस्याः पादस्पर्शेन जाताऽभवत्।" "भगीरथः तां तत्र स्वपराक्रमेण आनयत्; तेन महात्मना पितरः उद्धृताः।" नारद उवाच—"कः स भगीरथः, तपोधन, यः त्वया वर्णितः, येन तीर्थं लोकहिताय आनीतम्?" "गङ्गातीर्थं महापुण्यं सर्वपापहरम्; सर्वे जनाः तद् श्रेष्ठतीर्थमिति वदन्ति।" "यो जनः 'गङ्गे गङ्गे' इति शतयोजनदूरात् अपि उच्चारयति, स सर्वपापैः विमुक्तः विष्णुलोकं गच्छति।" "सा कथं नीताऽभूत्, किमर्थं च? तन्मे वद।" महादेव उवाच—"यथा गङ्गा हरिद्वारे नीताऽभूत्, तत्सर्वं क्रमशः शृणु।" "प्रथमं आसीत् हरिश्चन्द्रः, त्रैलोक्यसत्यरक्षकः। तस्य पुत्रः रोहितः, विष्णुभक्तः; तस्य पुत्रः वृकः, धर्मनिष्ठः। वृकस्य पुत्रः सुभाहुः, तस्मिन् वंशे जातः; तस्य सुभाहोः पुत्रः गरो नाम, स नातिधार्मिकः। कदाचित् कालप्रभावात् सः किञ्चित् दुःखितः अभूत्; धर्महेतोः तस्य देशे राजा संकटम् आप। सः स्वकुलं गृहीत्वा, भार्गवाश्रमं गच्छन्, तत्र भार्गवस्य कृपया रक्षितः। तत्र तस्य पुत्रः जातः, सगरः नाम, द्विजश्रेष्ठ; सः तत्रैव पुण्याश्रमे, भार्गवसंरक्षितः, ववृधे।