स्वप्नमायया पुनः स तां परमसौन्दर्ययुक्तां रूपिणीं ददर्श; चिन्तयन् पुनः स गौतमः स्वपदं समुपजगाम। पुनश्च मायया तस्याः परमसुन्दरीं रूपिणीं दृष्ट्वा, विचारयन् स गौतमः स्वमासनं पुनरुपाविशत्। तस्य निर्गमे यत् किञ्चिदभवत्, तत् शृणु। कदाचित् गौतमः पुष्करतीर्थं स्नानार्थं गतः। तस्य धर्मपत्नी, गृहशुद्ध्यादौ नित्यनिरता, गृहकार्यमुपायनानि च यथावत् पश्यन्ती, गृहदेवताभ्यो बलिं समर्पयन्ती तिष्ठति। सा समिद्ध्यर्थं दारूणि सञ्चिन्वती, अग्निहोत्रकर्माणि च नित्यकृत्यानि समाचरन्ती आसीत्। तस्मिन्नन्तरे इन्द्रः महर्षिं प्रति मनसा समभिप्रेत्य, तत्र समुपागमत्। स ऋषिस्वरूपं धारयित्वा, तस्य वपुषा च, प्रमुदितचित्तः तदाश्रमं प्रविवेश। धर्मपत्नी सविनयेन, श्रद्धया परिपूर्णा, तं स्वं पतिमिव दृष्ट्वा, सम्यक् प्रणम्योपतस्थे। सा देवायतनार्थं द्रव्यसङ्ग्रहणाय युक्ता आसीत्। तदा हरिः, ऋषिवेषधारी, शोकाकुलः तां इदं वचनं प्रोवाच— "सुन्दरि! प्रद्युम्नस्य प्रभावेन, मां आलिङ्गनं चुम्बनं च ददातु।" तदा सा लज्जया विवर्णा, मृदुं वचनमुवाच— "भगवन्, त्वं धर्मज्ञः, सर्वं जानासि, धर्मस्य तत्त्वम् अपि। इदानीं देवकार्यं परित्यज्य, एवं वक्तव्यं न युक्तम्।" सा पुनरुवाच— "एतस्मिन्नवेले न किञ्चिदेवमुपयुक्तं।" तदा तां सर्वाङ्गसुन्दरीं दृष्ट्वा, स कृतकामो बभूव। स पुनरुवाच— "कथाभिरलं प्रिये! मम हृदि कामो जायते। कर्तव्याकर्तव्यं पतिसंज्ञया निश्चितम्। या स्त्री पतिसंमतं नित्यं आचरति, सा एव पतिव्रता। यदि च सा पतिं नानुचरति, विशेषतः मैथुने, तस्याः पुण्यं नश्यति, पातकं प्राप्नोति।" सा प्रत्युवाच— "एताः देवबलयः देवकार्यार्थं, ऋषे! अन्यानि अपि नित्यकृत्यानि सन्ति—किं तानि विघ्नयसि?" ततः स ताम् अनुव्रतां स्त्रीं प्रत्युवाच— "आलिङ्गनं चान्यदपि मे प्रयच्छ।" "मा भैषीरिति मनसि; मया तुभ्यं सर्वं दत्तम्।" इत्युक्त्वा, स ताम् आलिङ्ग्य, स्वं कामं निर्वर्तयामास। एतस्मिन्नन्तरे, गौतमः ऋषिः शुद्धचित्तः, किञ्चिदशुभं संवेद्य, ध्यानमास्थाय, शचीपतिना कृतं कर्म ज्ञातवान्। स शीघ्रं द्वारदेशं प्राप्तवान्। इन्द्रः, ऋषिं दृष्ट्वा, आश्रमात् निर्गतः। स इन्द्रः, मार्जाररूपं धारयन्, निर्गच्छन्, ऋषिः तं दृष्ट्वा, "कः त्वं, मार्जाररूपधारी?" इति पप्रच्छ। ऋषेः भयात्, इन्द्रः सञ्जातसञ्ज्ञः, हस्तान् अञ्जलिं कृत्वा तिष्ठति। स ऋषिः, साक्षात् मघवन्तं दृष्ट्वा, कोपसमन्वितः अभवत्। स उवाच— "स्वार्थसुखहेतोः त्वया यदेतत् कपटं क्रूरं कर्म कृतं, तस्मात् तव शरीरे सहस्रयोनिचिह्नानि भविष्यन्ति।" पुनरुवाच— "अत्र, पापिष्ठ, तव चिह्नं पतिष्यति; मन्द, मम पुरतः सुरालयं गच्छ।" "मनुष्याः, सिद्धाः, नागाश्च त्वां द्रक्ष्यन्ति, ऋषिसत्तम।" इत्युक्त्वा, स महर्षिः, अश्रुपूर्णलोचनां, पतिसंयुक्तां तां स्त्रीं पप्रच्छ— "किमेतद् घोरकर्म यदद्य त्वयि संप्राप्तम्?" सा कम्पमाना, भीता, पतिं प्रत्युवाच— "यदज्ञानात् कृतं कर्म, तत् त्वया क्षन्तव्यम्, प्रभो।" ऋषिः उवाच— "अन्येन त्वं उपगमिता, अशुचिः, पापकर्मणा।" "त्वं त्वचास्थिमात्रा, मांसविनाहिता, नखविनाहिता, एकाकिनी चिरकालं स्थास्यसि, यथा स्त्रियः त्वां पश्येयुः।" सा दुःखिता, "एष शापः समाप्तिं यायात्," इति उवाच। तदा स, करुणया पीडितः, कोपेन च विवशः, गौतमः इदं वचनमुवाच— "यदा दशरथात्मजः रामः, सीतया लक्ष्मणेन च सह वनं आगमिष्यति, तदा त्वां कृशां, शुष्कां, निर्गात्रां, मार्गे स्थितां दृष्ट्वा, रामः वसिष्ठस्य पुरतः हसित्वा वक्ष्यति— 'किं शुष्कमिदं रूपं, अस्थिपुञ्जमिव, शवम्? पूर्वं न किञ्चिदेवमद्भुतं दृष्टं, हे ब्राह्मण।' तदा वसिष्ठः तस्मै रामाय, मानुषरूपिणे विष्णवे, पूर्वकृतं वर्त्तमानं कथयिष्यति।" "वसिष्ठस्य वचनं श्रुत्वा, रामः धर्मविदां वरः, वक्ष्यति— 'एषा स्त्री निर्दोषा; दोषः तस्यैव, यः तां दण्डितवान्।' यदा रामः एवं वदेत्, तदा त्वं तद्रूपं त्यक्त्वा, दिव्यं देहम् आप्नोष्यसि, मम गृहे च आगमिष्यसि।" एवं शप्त्वा, गौतमः तपः कर्तुं वनं गतः; सा च, अतिकृशा, मार्गे तत्रैव स्थितवती। केवलं रामस्य वाक्येन, सा गौतमं पुनः प्राप्तवती; गौतमः च तया सह दिवि निवसति। इन्द्रः अपि, लज्जया पीडितः, चिरं जलमध्ये स्थितः; स तत्रैव जलस्थितः, इन्द्राक्षीं देवीं स्तुत्वा तुष्टाव। तदा देवी, तस्य स्तुत्या तुष्टा, "वरं वृणीष्व," इति उवाच। तदा इन्द्रः, शत्रुनगरविजयी, ताम् उवाच— "देवि, तव प्रसादात्, मुनिशापजन्यं विकृतिं मम शरीरे नश्यतु।" अद्याहं तादृशं चित्तं करिष्यामि, येन जनाः मां न ज्ञास्यन्ति। "तेषां मध्ये तव गुददेशे सहस्राक्षि भूत्वा प्रसिद्धः स्याः, सुरराज्यं च प्राप्स्यसि।" मम वरात्, तव लिङ्गं मेषवृषणमिव भविष्यति। इत्युक्त्वा, सा जगन्माता तत्रैव अन्तर्हिता।