तत्र दिव्यानां रथानां प्रभया तथा ऋषिणां किरणैः गृहं शतसूर्यसमं दीप्तिम् अलभत्, गृहान्तरे तु तस्याः प्रकाशः नाभूत्। तदा सा धर्मपत्नी विषण्णा, “हन्त! विनष्टा अहम्। सूर्यः कथं मम गृहे आगतः?” इति विलप्य, दिव्या हंससदृशरथाः देवाः तस्याः दृष्टेः अदृश्याः अभवन्। तस्मिन्नेव क्षणे ब्रह्मा तां धर्मपत्नीं, सर्वान् देवांश्च, द्विजान् गोश्च सम्बोधितवान्। सः उवाच—“सर्वेषां मृत्युः कथं वः प्रीतिः? मातः, सूर्यस्य उदयार्थं क्रोधं त्यज।” धर्मपत्नी प्रत्युवाच—“मम सर्वलोकात् अधिकः पतिः एव गुरु; ऋषेः शापेन यदि सूर्यः उदेति, तदा तस्य मृत्युः भविष्यति।” “एतस्मात् कारणात् एव सूर्यं शप्तवती; न क्रोधात्, न मोहात्, न लोभात्, न कामात्, न मत्सरात्।” ब्रह्मा पुनः उवाच—“एकस्य मृत्युनैव त्रैलोक्यस्य हितं सम्पद्यते; अतः, मातः, तव पुण्यं अधिकं भविष्यति।” तत्र देवसन्निधौ धर्मपत्नी प्रत्यवदत्—“पत्यं त्यक्त्वा, वस्तुतः, हे शुभे, मम किमपि रुचिकरम् नास्ति।” ब्रह्मा पुनः उवाच—“सूर्यस्य सौम्यस्य उदयकाले तव पतिः भस्मीकृतः भविष्यति, त्रैलोक्यं शान्तं च; तदा तव हितं करिष्यामि।” “तस्य भस्मात् पुरुषः उत्पत्स्यते, कामदेवसदृशः, सर्वगुणसम्पन्नः, रत्याः पत्युः गुणैः युक्तः सदा।” “यथा हरिः देवैः पूज्यते, लक्ष्मीः सम्मानिता, तथा यूवां दिव्यदम्पत्त्यौ स्वर्गे पूज्ये भविष्यथः; अतः मम वचनं कुरु।” धर्मपत्नी पुनः उवाच—“यदि पतिः म्रियते, हे ब्रह्मन्, अहं विधवा, लोकैः निन्दिता भविष्यामि; किम् लोकं गच्छेयम्, भग्ना, कलुषिता च?” ब्रह्मा प्रत्यवदत्—“अतः न त्वं दोषवती, न च तव पतिः सत्यतः मृतः; अस्माकं आज्ञया कुष्ठी कामदेवसदृशः भविष्यति।” एवं उक्ता सा क्षणमेकं चिन्तयित्वा, “एवम् अस्तु,” इति अनुमोदिता। ततः सूर्यः उदितः। सः पतिः शापेन भस्मरूपः अभवत्; भस्ममध्ये द्विजः उत्पन्नः, कामबलात् पीडितः। एतद् दृष्ट्वा नगरवासिनः विस्मयेन अभिभूताः, देवसमूहः हर्षितः, जनाः सुखिताः अभवन्। तया धर्मपत्न्या सह पतिः दिव्यरथे सूर्यसदृशे देवैः सह स्वर्गं गतः। सा धर्मपत्नी, शुभा, मम तुल्या, भूतं, भविष्यं, सर्वकार्यक्रमं जानाति। यः एतां उत्तमपुण्यकथां लोके श्रावयति, तस्य पापं नश्यति, जन्मजन्मान्तरसम्भृतम् अपि। सः अक्षयस्वर्गं प्राप्नोति, देवैः सह सायुज्यं लभते; ब्राह्मणः प्रतिजन्म वेदं लभते, हे बाडव। यः एकवारम् अपि शृणोति, सः पापसमूहात् विमुक्तः शुद्धः च; स्वर्गात् पतितः अपि, धन्यः भवति। द्विजः पप्रच्छ—“माण्डव्यस्य ऋषेः शरीरं विष्णोः शूलाग्रेण विदारणं कथम् अभवत्? धर्मपत्नीपतेः कुष्ठरोगः कथम् अभवत्?” हरिः उवाच—“बाल्ये माण्डव्यः अज्ञानात् एकं शलाकां शलभस्य गुदे स्थाप्य विमुक्तवान्। तेन अपराधेन धर्मज्ञानाभावात् सः द्विजे जन्मे दुःखं दिनरात्रं अयच्छत्। योगाभ्यासेन सः शूलस्य उत्पत्तिं न अवगच्छत्; सः ऋषिः सर्वदुःखं योगेन सहनं कृतवान्।” “ब्राह्मणस्य शरीरं कुष्ठरोगेन दूषितम् अभवत्, हिंसायाः अयुक्तेन्द्रियाणां च कारणात्, हे द्विजश्रेष्ठ; दुर्गन्धः अपि उत्पन्नः। पुरा सः ब्राह्मणाय चत्वारः गावः त्रयः कन्याः दत्तवान्; तेन तस्य धर्मपत्नी भक्त्या युक्ता अभवत्। तस्य प्रभावात् सः मम तुल्यत्वं प्राप्नोति; प्राचीनवेदकर्मणि कः अत्र विस्मयः?” द्विजः पुनः पप्रच्छ—“यस्य पत्नी नास्ति, सः स्वर्गं प्राप्नोति; यथा एतत् कृतम्, हे प्रभो, सर्वेषां हितम् इच्छामि।” हरिः उवाच—“केचित् स्त्रियः तस्य कर्म कुर्वन्ति, यः सर्वं त्यक्तवान्; तथापि, सा न स्थाप्या, न चिन्त्यापि। स्त्रियः न कस्यापि द्वेषं वा स्नेहं कुर्वन्ति; वनमध्ये नवतृणं यथा गाः, तथा नित्यं नूतनं इच्छन्ति।” “स्त्री निश्चितं पुरुषं इच्छति, दरिद्रं, विकलांगं, गुणहीनं, नीचवंशं, सेवकं वा। यदि पत्नी गुणयुक्तं, कुलीनं, धन्यं, सुन्दरं, कामकुशलं पतिं त्यक्त्वा, नीचपुरुषे समागच्छति—हे ब्राह्मन्, एषा कथा उमानारदसंवादरूपा, स्त्रीणां विविधवृत्तानि, क्रियाः च सम्पूर्णतया व्याख्याताः, हे द्विज।” नारदः, सर्वज्ञाने उत्सुकः, स्वभावेन चिन्तयित्वा, कैलासशिखरं अगच्छत्। हिमवत्पर्वते, वृषध्वजस्य प्रसिद्धस्थले, महर्षिः प्रणम्य पार्वतीं पप्रच्छ। “हे देवि, स्त्रीणां दुष्कृत्यं ज्ञातुम् इच्छामि; कुतूहलात् नववधूवृत्तं पृच्छामि। त्वं सर्वस्त्रीणां अन्तःप्रकृतिं सत्यं जानासि; अतः सर्वं वद, अहं नम्रः अज्ञः च।” देवी उवाच—“युवतिनां मनः नित्यं पुरुषेषु एव तिष्ठति, न संशयः; गर्भे सम्यक् युक्ता वा, अन्यथा वा। यदा स्त्री सुवेष्टितं पुरुषं, भ्रातृं वा, पुत्रं वा पश्यति, तदा तस्याः गर्भः स्रावति—एषा सत्यम्, सत्यम् एव, हे नारद।