तत्र रम्यायां पुरीमध्ये धनाढ्यस्य गृहे नगरजनानां बहुधनं राज्ञा चोर्येण हृतमिति तदा श्रुतम्। तद्वचनं श्रुत्वा राजा कोपसमन्वितः सर्वान् रात्रिचरान् रक्षिणः आहूय प्रोवाच—"यदि जीवितुमिच्छथ, अद्य एव चोरं मम समर्पयत।" ततो राजाज्ञां लब्ध्वा ते उत्सुकाः सन्त्रस्ताश्च पुरुषाः गुप्तिभिः सह राज्ञा निर्दिष्टमिव चोरं बलात् गृहित्वा बद्धवन्तः। तदानीं नगरस्य सीम्नि, घनदाडिमवनान्तर्गते वृक्षस्याधः, महामुनिः माण्डव्यः तपस्वी श्रेष्ठः ध्याननिष्ठः महान् तेजसा दीप्तिमान् तिष्ठन् दृश्यते स्म। स साक्षादग्निवत् दीप्तिमान् योगनिष्पन्नप्राणः, किञ्चिदपि न वेद, स्थितः। तं मुनिवरं ब्रह्मरूपमिव तं दृष्ट्वा दुष्टपुरुषाः ऊचुः—"अयमेष चोरः, विचित्रवेषधारी, वनस्थो दुर्जनः।" एवमुक्त्वा तं श्रेष्ठमुनिं पापपुरुषाः बध्नन्ति स्म; स तु न किंचिदुक्तवान्, न च तान् क्रूरान् अपश्यत्। ततः राजा उवाच—"मया चोरः गृहीतः; नगरद्वारे घोरदण्डं ददात।" तत्र नगरद्वारे माण्डव्यः मुनिः शूलेन वेधितः; पापैः शूलं गुदात् शिरः पर्यन्तं प्रविष्टम्। तथापि स शूलविद्धशरीरः पीडां नान्वभूत्; अन्ये अपि तत्र दण्डिताः, स तु तेषां कर्मणा तुष्टिमान् अभवत्। एतेन समयेन, रात्रौ तमसि, पतिव्रता भार्या स्वं पतिं पृष्ठे निधाय निर्गता। माण्डव्यशरीरसंस्पर्शात् पतिः कुष्ठरोगी अभवत्; तपश्चास्य भग्नम्, तस्य कुष्ठिनः संस्पर्शात्। माण्डव्यः उवाच—"यः मां इदानीं घोरशारीरिकदुःखं दत्तवान्, स सूर्ये उदिते भस्मसात् भवतु।" एवमुक्त्वा माण्डव्यः भूमौ पतितः; तदा पतिव्रता भार्या प्रार्थयामास—"मम पतिः न म्रियताम्।" सा तं गृहमानीय त्र्यहं तत्र स्थित्वा, शापात् गृह एव वसन्ती, पतिव्रता सुखशय्यायां पतिं पालयामास। मुनिशापानन्तरं माण्डव्यः स्वाभिलषितं स्थानं गतः; त्र्यहं लोके सूर्य उदितो नाभूत्। त्रैलोक्यं चराचरं क्लेशितमालोक्य, देवा इन्द्रमुख्याः पितामहम् ब्रह्माणं जग्मुः। दिवौकसः कृतान्तं कमलजन्मने निवेद्य प्रोचुः—"वयं कारणं न जानिमः; त्वमेव योग्यः, अस्माकं हितं निर्णीयताम्।" ब्रह्मा उवाच—"पतिव्रतायाः आचारः, माण्डव्यस्य यत् आपन्नं, सूर्यस्य अनुदयस्य कारणं च, सर्वं सृष्टिकर्ता देवाँश्च व्याचष्ट।" ततः विप्र, देवा स्वैः विमानैः प्रजापतिप्रधानाः शीघ्रं भूमिं जग्मुः। तेषां विमानतेजसा मुनिरश्मिभिश्च भूमिः शतसूर्यसमा दीप्तिमती जाताऽभूत्, गृहं तु तिरस्कृतम्। सा पतिव्रता "हाहा, नष्टास्मि! कथं सूर्यः मम गृहमागतः?" इति क्रोशन्ती दृष्ट्वा, देवा हंसविमानैः तस्याः अदृश्याः अभवन्। तस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा पतिव्रतायै, देवेषु, द्विजेषु, गोषु च प्रोवाच। "कथं सर्वेषां मृत्युः त्वां रोचते? मातः, क्रोधं त्यज, सूर्यस्योदयाय।" पतिव्रता उवाच—"मम सर्वलोकात् अधिकः पतिः एव गुरुः; मुनिशापेन पतिः म्रियते, सूर्ये उदिते।" "एतेनैव हेतुनाऽहं सूर्यं शशाप, न क्रोधात्, न मोहात्, न लोभात्, न कामात्, न द्वेषात्।" ब्रह्मा उवाच—"एकस्यैव मृत्युनाऽत्रैलोक्यस्य हितं साध्यते; अतः मातः, पुण्यलाभोऽपि तव भविष्यति।" तत्र देवसन्निधौ सती प्राह—"पत्यौ त्यक्ते, सत्यं, शुभे, किमपि न रोचते।" ब्रह्मा उवाच—"सौम्ये सूर्ये उदिते, पतिं भस्मसात् कृत्वा, त्रैलोक्ये शान्तौ, तव हितं करिष्यामि।" "तस्य भस्मात् कामदेवसमानः पुरुष उत्पत्स्यते, सर्वगुणसम्पन्नः, रत्याः पतिव्रतधर्मयुक्तः।" "यथा हरिः देवैः पूज्यते, लक्ष्मीः च पूज्यते, एवं युवां दिव्यदम्पती भूत्वा पूज्ये भविष्यथः; तस्मात् वचः मम कुरु।" पतिव्रता उवाच—"यदि पतिः म्रियते, हे ब्रह्मन्, अहं विधवा लोकनिन्दिता; भग्ना कलुषिता च कस्यां गतिं यास्यामि?" ब्रह्मा उवाच—"अतः त्वं न दोषिणी, न च पतिः तव मृतः; अस्मदाज्ञया स कुष्ठी कामदेवसमानः भविष्यति।" इति उक्ता सा क्षणं विचिन्त्य, ततः "एवं भवतु" इति समनुज्ञातवती। तदा सूर्य उदितः। स तु शापात् भस्मरूपः जातः; तस्य भस्मात् द्विजः कामवशात् संतप्तः उत्पन्नः। तद् दृष्ट्वा सर्वे नगरवासिनः विस्मिताः; देवगणाः प्रमुदिताः, जनाः च सुखिनः अभवन्। सा पतिसहिताऽनया पुण्यया स्त्रिया दिव्यविमानेन सूर्यसमानप्रभया स्वर्गं देवैः सह जगाम। सा पतिव्रता शुभा मम समा, सर्वं भूतं, भूतं भविष्यद्भाव्यम् जानाति। यः खलु एषा पुण्या कथा लोके श्राव्यते, तस्य पापं नश्यति, जन्मजन्मान्तरेऽपि सञ्चितम्। स अक्षयस्वर्गं लभते, देवैः सह मोदते; ब्राह्मणः जन्मनि जन्मनि वेदं प्राप्नोति, हे बाडव।