तदा सा पतिव्रता स्त्री तस्याः गृहम् आगच्छन्त्या कुष्ठिना दुर्गन्धेन सह संसर्गात् महता दुःखेन पीडिता अभवत्, किंतु एकदिवसं तस्याः गृहम् आगच्छति चेत्, तस्य कृते अहम् एतत् करिष्यामि इति निश्चितवती। तदा सा पतिव्रता तस्याः रूपवती वेश्या-मित्राय उक्तवती— "रमणीये! अद्य रात्रौ अहम् तव गृहम् आगमिष्यामि; पतिः मम भोजनं कृत्वा तुष्टः सन्, पुनः तम् गृहं नयिष्यामि।" तदा वेश्या अब्रवीत्— "त्वं शीघ्रं गच्छ, सुभगे! स्वगृहं प्रतिगच्छ; तव पतिः रात्र्यर्धे मम गृहम् आगच्छतु।" सा वेश्या अपि उक्तवती— "मम अनेकाः प्रियतमा: सन्ति, राजानः तेषां तुल्याश्च; ते सर्वे निरन्तरं मम गृहे वसन्ति।" परं अद्य अहम् तव भीतया गृहं रिक्तं करिष्यामि; तव पतिः आगच्छतु, मम समागम्य गच्छतु च।" एवं श्रुत्वा सा साध्वी स्वगृहं गतवती, पतिं सूचयन्ती— "भगवन्! तव कार्यं सम्पन्नम्।" पुनः अवदत्— "अद्य रात्रौ सा वेश्या तं गृहं गमिष्यति; सा अनेकपतिका, तत्र तव समयो नास्ति।" तदा ब्राह्मणः उवाच— "कथं अहम् तद् गृहं गमिष्यामि? अहम् गन्तुं न शक्नोमि; एतद् ज्ञात्वा, कथं धैर्यं, कथं कार्यसिद्धिः?" तदा पतिव्रता उवाच— "अहम् एनं पृष्ठे स्थापयित्वा तस्य गृहम् नयिष्यामि; कार्यसिद्धौ, पुनः तेनैव मार्गेण न प्रतिनेष्यामि।" ब्राह्मणः ताम् अब्रवीत्— "शुभे! त्वया मम सर्वं कार्यं सिद्धं; यत् त्वया कृतम्, तत् स्त्रीभिः अपि दुःसहं।" एतेषु समये, तस्मिन् रम्ये नगरे, धनाढ्यस्य गृहे, जनपदस्य महद् धनं राज्ञा चौर्येण हृतम्, इति वार्ता श्रुता। तदा राजा सर्वान् रात्रिचरान् रक्षांसि क्रोधेन आहूय, "यदि जीवितुम् इच्छथ, अद्य एव मे चौरं दत्त" इति आज्ञापयत्। ततः ते रक्षिणः, यथाज्ञापितम्, गुप्तैः सह, बलात् चौरं गृहीत्वा आनयन्। नगरीसीम्नि, घनदाडिम्बवृक्षस्य छायायाम्, महान् मुनिः माण्डव्यः, तपस्विनां श्रेष्ठः, ध्यानस्थः, तेजसा दीप्तिमान् स्थितः। सः मुनिः वह्निवत् दीप्तमान्, अन्तःप्राणः, सर्वस्य अज्ञः स्थितः। तं मुनिं ब्रह्मसदृशं स्थितं दृष्ट्वा, पापकर्मणः ऊचुः— "एष एव चौरः, विचित्रवेषधारी, वनस्थः दुष्टः।" एवं उक्त्वा, तं मुनिं बद्ध्वा, सः न किञ्चित् उक्तवान्, न अपि तान् क्रूरान् अपश्यत्। पुनः राजा उक्तवान्— "मया चौरः गृहीतः; नगरीद्वारे तं घोरदण्डेन दण्डयत।" तत्र माण्डव्यः मुनिः नगरीद्वारे शूले आरोपितः; शूलः गुदात् शिरः पर्यन्तं तेन प्रविष्टः। तथापि, शूलेन विदीर्णशरीरः सः पीडां न अनुभवन्, अन्ये अपि दण्डिताः, सः तेषां कृत्येन तुष्टिम् अनुभूतवान्। एतेषु कालेषु, रात्रौ, तमसि घोरे, सा पतिव्रता स्वं पतिं पृष्ठे स्थापयित्वा निर्गता। माण्डव्यस्य शरीरेण संसर्गात्, पतिः तया कुष्ठरोगी अभवत्; मुनेः ध्यानं च भङ्गमाप। माण्डव्यः उवाच— "यः मम शरीरे अतिव्रणं कृतवान्, सः सूर्ये उदिते भस्मीकृतः भवतु।" माण्डव्यस्य एवं वचने उक्ते, सः भूमौ पतितः; तदा पतिव्रता उक्तवती— "मम पतिः न म्रियताम्।" तं गृहम् आनयित्वा, त्रिदिनानि, शापेन सा गृहे स्थित्वा, पतिसमीपे सुखशय्यायाम् अवसत्। माण्डव्यः मुनिः शप्त्वा, स्वेच्छया गतः; त्रिदिनानि सूर्यः लोके न उदितः। त्रैलोक्यं चराचरं कष्टेन पीड्यमानं दृष्ट्वा, देवा इन्द्रमुख्याः पितामहम् ब्रह्माणं जग्मुः। दिवौकसः ब्रह्मणे सर्वं निवेदयन्तः, "हे कमलज! कारणं न ज्ञायते; त्वमेव योग्यः, अस्माकं हितं निश्चितुम्" इति ऊचुः। ब्रह्मा उवाच— "पतिव्रत्या आचरणं, माण्डव्यस्यापि यत् अभवत्, सूर्यस्य उदयस्य च कारणं इति सर्वं सृष्टिकर्ता देवतान् प्रति न्यवेदयत्।" ततः, हे द्विज! देवा स्वैः विमानैः, प्रजापतिप्रधानाः, शीघ्रं भूमिं अगच्छन्। तेषां विमानतेजसा, मुनिनां किरणैः च, सर्वं क्षेत्रं शतसूर्यसमप्रभम् अभवत्, गृहं तु अपि न प्रकाशितम्। "हाहा! अहं विनष्टा! कथं सूर्यः मम गृहम् आगतः?" इति सा विलप्य, देवाः हंसरथैः अदृश्याः अभवन्। तस्मिन्नेव काले, ब्रह्मा पतिव्रतायै, देवतानां, द्विजातीनां, गवां च, वचः प्रोक्तवान्— "एषां सर्वेषां मृत्युना किम् तव रोचते? जननि! क्रोधं त्यज, सूर्यस्योदये कृते।" पतिव्रता उवाच— "मम सर्वेषां लोकानां गुरुः पतिः एव; तस्य मृत्युः मुनिशापात्, यदि सूर्यः उदिति।" "एतस्मात् कारणात् एव अहम् सूर्यं शप्तवती, न क्रोधात्, न मोहात्, न लोभात्, न कामात्, न द्वेषात्।" ब्रह्मा उवाच— "एकस्यैव मृत्युः त्रैलोक्यस्य हिताय भविष्यति; अतः जननि! त्वम् अधिकं पुण्यं प्राप्स्यसि।" तत्र देवतानां साक्षात्, सा पतिव्रता प्रत्युवाच— "पतिं विना, सत्यं, शुभे! किञ्चिद् मम न रुच्यते।" ब्रह्मा उवाच— "मृदु सूर्ये उदिते, तव पतिः भस्मीकृतः सन्, त्रैलोक्ये शान्तौ, अहम् तव हितं करिष्यामि।" "तस्य भस्मनः पुरुषः उत्पत्स्यते, रतिसमानपतिधर्मयुक्तः, सर्वगुणसम्पन्नः, कामदेवसदृशतेजाः।" एवं सा पतिव्रता, माण्डव्यः मुनिः, ब्रह्मा, देवाः च, त्रैलोक्यस्य हिताय धर्मं पालयन्तः, स्वधर्मे स्थिताः अभवन्।